दक्षिण भारतातील बहुजन अस्मिता नायिका नांगेली चांनार क्रांती, ज्याला चन्नार लहाला किंवा मारू मरक्कल समराम (वरचे शरीर झाकण्याचा लढा) असेही म्हणतात

हा लढा १९व्या शतकात केरळमधील तत्कालीन त्रावणकोर संस्थानात दलित आणि मागासवर्गीय महिलांनी स्वतःचे स्तन झाकण्याच्या आणि शरीराच्या वरच्या भागात कपडे घालण्याच्या अधिकारासाठी केलेला एक ऐतिहासिक आणि अत्यंत महत्त्वाचा संघर्ष होता. हा लढा साधारण १८१३ ते १८५९ या प्रदीर्घ काळात लढला गेला.

या क्रांतीचा सविस्तर इतिहास हा काही महत्वाच्या मुद्द्यांच्या आधारे समजून घेऊया.

१. पार्श्वभूमी आणि सामाजिक विषमता

१९व्या शतकातील त्रावणकोर संस्थानात अत्यंत कडक आणि जुलमी जातिव्यवस्था अस्तित्वात होती. त्या काळातील सामाजिक नियमांनुसार, फक्त नायर किंवा ब्राह्मण यांसारख्या उच्चवर्णीय महिलांनाच शरीराचा वरचा भाग कपड्याने झाकण्याचा अधिकार होता.

चांनार (नादार), इळवा आणि इतर मागास जातींमधील महिलांना सार्वजनिक ठिकाणी किंवा उच्चवर्णीयांच्या समोर आपले स्तन उघडे ठेवावे लागत होते. असे न करणे हा उच्चवर्णीयांचा अपमान मानला जाई.

जर एखाद्या मागासवर्गीय महिलेला तिचे शरीर झाकायचे असेल, तर तिला त्रावणकोर प्रशासनाला मूला करम (Breast Tax किंवा स्तन कर) नावाचा अत्यंत अपमानकारक कर द्यावा लागत असे. या कराची रक्कम महिलांच्या स्तनाच्या आकारावरून ठरवली जात असे.

२. क्रांतीची सुरुवात आणि ख्रिश्चन मिशनऱ्यांचा प्रभाव

१८व्या शतकाच्या शेवटी आणि १९व्या शतकाच्या सुरुवातीला लंडन मिशनरी सोसायटीच्या प्रभावामुळे अनेक नादार (चांनार) कुटुंबांनी ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला. ख्रिश्चन धर्म स्वीकारल्यामुळे आणि आधुनिक विचारांच्या संपर्कात आल्यामुळे या महिलांनी सन्मानाने जगण्यासाठी शरीराचा वरचा भाग झाकण्यास सुरुवात केली. त्या कुप्पायम (एक प्रकारचे जाकीट किंवा ब्लाउज) घालू लागल्या.

३. संघर्षाचे प्रमुख टप्पे आणि हिंसाचार

१८१३ चा आदेश: त्रावणकोरचे ब्रिटिश दिवाण कर्नल जॉन मुनरो यांनी १८१३ मध्ये एक आदेश काढला, ज्यानुसार ख्रिश्चन धर्म स्वीकारलेल्या नादार महिलांना वरचे कापड किंवा जाकीट घालण्याची परवानगी देण्यात आली. परंतु, सवर्ण हिंदूंनी (विशेषतः नायर पुरुषांनी) याला तीव्र विरोध केला आणि ख्रिश्चन महिलांना नायर महिलांसारखे कपडे घालण्याचा अधिकार नाही, असा दावा केला.

उच्चवर्णीयांचा अत्याचार (१८२२ ते १८२८): जेव्हा नादार महिलांनी सार्वजनिक ठिकाणी कपडे घालून जाण्यास सुरुवात केली, तेव्हा नायर पुरुषांनी त्यांच्यावर हिंसक हल्ले केले. बाजारपेठांमध्ये आणि रस्त्यांवर नादार महिलांचे कपडे जाहीरपणे फाडले गेले. हिंदू नादार महिलांनीही जेव्हा कपडे घालण्याच्या अधिकाराची मागणी केली, तेव्हा हा वाद अधिक पेटला. १८२९ मध्ये त्रावणकोरच्या राजाने सवर्णांच्या दबावाखाली येऊन मागास महिलांना शरीराचा वरचा भाग न झाकण्याचा पुन्हा आदेश दिला.

अंतिम संघर्ष: या काळात या आंदोलनाने उग्र रूप धारण केले. नादार महिलांनी राजाच्या आदेशाचे उल्लंघन करत कपडे घालणे सुरूच ठेवले. परिणामी, दक्षिण त्रावणकोरमध्ये दंगली उसळल्या, शाळा जाळल्या गेल्या आणि महिलांवर अमानुष अत्याचार झाले.

४. नांगेलीचे सर्वोच्च बलिदान

याच कालखंडात (काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार १८०३ च्या सुमारास) चेरथाला येथील नांगेली नावाच्या एका धाडसी इळवा समाजाच्या महिलेने या अन्यायाविरुद्ध टोकाचा प्रतिकार केला. जेव्हा कर गोळा करणारे अधिकारी तिच्या घरी स्तन कर मागण्यासाठी आले, तेव्हा तिने कर देण्यास साफ नकार दिला. तिने स्वतःचे दोन्ही स्तन कापून केळीच्या पानात ठेवून कर अधिकाऱ्यांसमोर सादर केले. अतिरक्तस्रावामुळे तिचा तिथेच मृत्यू झाला. तिच्या या बलिदानाने या संपूर्ण आंदोलनाला एक नवी धार दिली.

५. ऐतिहासिक विजय (२६ जुलै १८५९)

आंदोलनाचा वाढता जोर आणि मद्रासचे तत्कालीन ब्रिटिश गव्हर्नर चार्ल्स ट्रेव्हेलियन यांनी टाकलेला राजकीय दबाव यामुळे त्रावणकोरचे तत्कालीन राजे उथराम थिरुनल यांना नमते घ्यावे लागले. २६ जुलै १८५९ रोजी राजाने एक ऐतिहासिक शाही घोषणा जारी केली. या घोषणेनुसार, सर्व नादार (चांनार) महिलांना त्यांचे संपूर्ण शरीर कापडाने झाकण्याचा आणि ब्लाउज घालण्याचा कायदेशीर अधिकार देण्यात आला.

या क्रांतीचे महत्त्व:

चांनार क्रांती ही केवळ कपडे घालण्याच्या हक्कासाठी झालेली लढाई नव्हती, तर ती मानवी प्रतिष्ठा, स्त्री सन्मान आणि जातिव्यवस्थेच्या विरोधातील देशातील पहिली मोठी संघटित क्रांती होती. केरळमध्ये पुढे झालेल्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रबोधनाचा पाया याच क्रांतीने रचला.

प्रसारक,

द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड

संविधान साक्षरता अभियान

दक्ष मुंबईकर समिती DMS