दि. १८ जुलै २०२६ लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांचा ५७ वा स्मृतिदिन निमीत्त अण्णाभाऊंचे जीवन परिचय

दि. १८ जुलै २०२६ लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांचा ५७ वा स्मृतिदिन "जग बदल घालुनी घाव, सांगून गेले मज भीमराव!"-लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे

पूर्ण नाव : तुकाराम भाऊराव साठे

लोकप्रिय नाव : लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे

जन्म : १ ऑगस्ट १९२०

गाव : वाटेगाव, ता. वाळवा, जि. सांगली

 मृत्यू : १८ जुलै १९६९, चिरागनगर, घाटकोपर (मुंबई)

अण्णाभाऊंचे बालपण अत्यंत दारिद्र्यात गेले.अस्पृश्यतेच्या अनुभवामुळे त्यांचे औपचारिक शिक्षण केवळ दीड दिवसच झाले. मात्र, जीवन हीच त्यांची खरी शाळा ठरली. कामगार म्हणून, हमाल म्हणून, गिरणी परिसरात, झोपडपट्टीत जगताना त्यांनी समाजाचे वास्तव जवळून पाहिले आणि तेच त्यांच्या साहित्याचा पाया बनले.

अण्णाभाऊ आजही का महत्त्वाचे?

अण्णाभाऊंचे साहित्य आजही महत्त्वाचे आहे कारण ते सांगते...श्रमाला प्रतिष्ठा द्या.अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करा.व शिक्षण, समता आणि स्वाभिमानाचा मार्ग स्वीकारा.साहित्य हे समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे.त्यांचे लेखन केवळ मराठी साहित्याचा वारसा नाही, तर सामाजिक न्यायाच्या लढ्याचे जिवंत दस्तऐवज आहे.

भारतीय श्रमिक, दलित, वंचित आणि सर्वसामान्य जनतेच्या दुःखाला शब्द देणारे, शाहिरीला संघर्षाचे शस्त्र बनविणारे, मराठी साहित्याला लोकजीवनाचा नवा चेहरा देणारे, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे प्रभावी सांस्कृतिक सेनानी आणि लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांना त्यांच्या ५७ व्या स्मृतिदिनी विनम्र अभिवादन.

"अण्णाभाऊ साठे यांनी केवळ दीड दिवस शाळा केली" हे विधान अक्षरशः सत्य आहे. मात्र, त्यांना मुंबईत आल्यानंतर अक्षर ओळख करून देण्यात आणि डाव्या (कम्युनिस्ट) चळवळीच्या माध्यमातून लिहायला-वाचायला व साहित्य निर्मितीला प्रवृत्त करण्यात कॉम्रेड आर. बी. मोरे (रामचंद्र बाबाजी मोरे) आणि शंकर नारायण पगारे यांचे योगदान अतिशय मोलाचे होते.

या ऐतिहासिक सत्याची संदर्भासह सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

 दीड दिवसाची शाळा आणि वाटेगाव ते मुंबई प्रवास

अण्णाभाऊ साठे यांचा जन्म सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव येथे एका अत्यंत गरीब मातंग समाजात झाला. बालपणी गावी असताना ते केवळ दीड दिवस शाळेत गेले होते. तिथल्या जातीभेद आणि विषमतेच्या कटू अनुभवामुळे त्यांना शाळा सोडावी लागली. त्यामुळे त्यांना अक्षर ओळख नव्हती. पुढे दुष्काळ आणि गरिबीमुळे अण्णाभाऊ आपल्या कुटुंबासह चालत मुंबईला आले. मुंबईत त्यांनी हमाली, कोळसा उचलणे, गिरणी कामगार अशी पडेल ती कामे केली.अक्षर ओळख आणि कॉ. आर. बी. मोरे यांचे योगदान मुंबईतील भायखळा, चिंचपोकळी आणि धारावीच्या कामगार वस्त्यांमध्ये राहत असताना अण्णाभाऊंचा संपर्क कम्युनिस्ट पक्षाच्या (CPI) नेत्यांशी आणि कार्यकर्त्यांशी आला.कॉम्रेड आर. बी. मोरे (रामचंद्र बाबाजी मोरे): कॉ. आर. बी. मोरे हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महाडच्या चवदार तळे सत्याग्रहातील एक प्रमुख सहकारी होते आणि पुढे ते कम्युनिस्ट पक्षाचे अत्यंत महत्त्वाचे नेते बनले.

अक्षर ओळख: अण्णाभाऊ जेव्हा मुंबईत कम्युनिस्ट पक्षाच्या कामगार चळवळीत (लाल बावटा) सामील झाले, तेव्हा पक्षाच्या कार्यालयात आणि कामगार अभ्यासिकेत (Study Circles) त्यांना अक्षरांची ओळख करून देण्यात आली. कॉ. आर. बी. मोरे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी अण्णाभाऊंना केवळ अक्षरेच शिकवली नाहीत, तर जागतिक साहित्य, रशियन क्रांती, मार्क्सवादी विचारसरणी आणि कामगारांचे हक्क याविषयीचे प्राथमिक ज्ञान दिले.

शंकर नारायण पगारे आणि साहित्याची प्रेरणा -

कम्युनिस्ट पक्षाचे कार्यकर्ते आणि अण्णाभाऊंचे स्नेही शंकर नारायण पगारे आणि इतर डाव्या विचारसरणीच्या नेत्यांनी अण्णाभाऊंमधील उपजत कला आणि शाहिरी ओळखली.अण्णाभाऊंचे पाठांतर आणि डफ वाजवून गाण्याची कला अफाट होती. ते जे ऐकायचे, ते लगेच आत्मसात करायचे.शंकर नारायण पगारे व इतर कॉम्रेड्सनी अण्णाभाऊंना स्वतःचे अनुभव कागदावर उतरवण्यासाठी, म्हणजेच साहित्य निर्माण करण्यासाठी सातत्याने प्रोत्साहन दिले.पक्षाच्या 'लाल बावटा कला पथका'ची (ज्याची स्थापना पुढे १९४४ मध्ये अण्णाभाऊ, शाहीर अमर शेख आणि शाहीर द. ना. गव्हाणकर यांनी केली) पायाभरणी होण्यात या सुरुवातीच्या मार्गदर्शनाचा मोठा वाटा होता.त्यामुळे अण्णाभाऊंनी स्वतः कष्टाने, कामगारांच्या संपर्कात राहून आणि कम्युनिस्ट पक्षाच्या 'नाईट स्कूल' व अभ्यासिकेच्या माध्यमातून मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी (रशियन साहित्याचे भाषांतर समजण्यापुरते) वाचायला व लिहायला शिकले."अण्णाभाऊ साठे सामाजिकदृष्ट्या उपेक्षित (अज्ञातवासात) गेले असताना काही आंबेडकरी तरुणांनी त्यांना शोधून काढले आणि साहित्य संमेलनात बोलावून त्यांची जगाला नव्याने ओळख करून दिली" या घटनेमागील पार्श्वभूमी, तो ऐतिहासिक प्रसंग.

अण्णाभाऊंचा 'अज्ञातवास' आणि गरिबीचा काळ १९६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ थंडावल्यानंतर आणि कम्युनिस्ट पक्षातील फुटीनंतर अण्णाभाऊ साठे राजकीय व सामाजिकदृष्ट्या एकाकी पडले होते. त्यांची आर्थिक स्थिती अत्यंत खालावली होती. मुंबईतील घाटकोपर येथील 'चिरागनगर' या झोपडपट्टीत ते अत्यंत हालाखीच्या, गरिबीच्या आणि दुर्लक्षित अवस्थेत जगत होते. मुख्य प्रवाहातील साहित्यिक आणि राजकीय नेत्यांनी त्यांच्याकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले होते. हाच त्यांचा एक प्रकारचा सामाजिक 'अज्ञातवास' होता. आंबेडकरी तरुणांचा पुढाकार (१९५८ चे पहिले दलित साहित्य संमेलन)

याच काळात मुंबई आणि महाराष्ट्रातील काही जागृत आंबेडकरी आणि बौद्ध तरुणांनी (ज्यांनी पुढे दलित साहित्याची पायाभरणी केली) अण्णाभाऊंचे साहित्यिक मूल्य ओळखले होते. यामध्ये बाबुराव बागूल, अर्जुन डांगळे, ज. वि. पवार, आणि दलित साहित्याचे सुरुवातीचे कार्यकर्ते यांचा समावेश होता.

शोध आणि संपर्क: हे तरुण कार्यकर्ते चिरागनगरच्या झोपडपट्टीत अण्णाभाऊंना शोधत गेले. त्यांना तिथे अण्णाभाऊ अत्यंत दयनीय अवस्थेत, पण तरीही त्यांच्या लेखणीशी प्रामाणिक राहिलेले आढळले.

साहित्य संमेलनाचे निमंत्रण: २ मार्च १९५८ रोजी मुंबई (अहमदनगर येथे नियोजित, पण मुंबईत घडलेल्या घडामोडींनुसार) पहिल्या 'महाराष्ट्र दलित साहित्य संमेलना'चे आयोजन करण्यात आले होते. या पहिल्या ऐतिहासिक संमेलनाचे उद्घाटक म्हणून या आंबेडकरी तरुणांनी अण्णाभाऊ साठे यांना सन्मानाने आमंत्रित केले.

 जगाला झालेली नव्याने ओळख आणि ऐतिहासिक भाषण या साहित्य संमेलनाच्या व्यासपीठावर अण्णाभाऊ जेव्हा उभे राहिले, तेव्हा त्यांनी केलेले भाषण मराठी साहित्याच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरले. या संमेलनामुळे प्रस्थापित साहित्यिक जगाला अण्णाभाऊंची ताकद आणि वंचितांच्या साहित्याचे महत्त्व नव्याने समजले.याच संमेलनात अण्णाभाऊंनी त्यांचे अजरामर विधान केले होते: "ही पृथ्वी शेषनागाच्या मस्तकावर नसून दलितांच्या आणि कष्टकऱ्यांच्या तळहातावर तरलेली आहे."या संमेलनानंतर अण्णाभाऊंच्या साहित्याला 'दलित साहित्याचा पाया' मानले गेले.आंबेडकरी तरुणांच्या या आदरभावामुळेच अण्णाभाऊंना त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या काळात (निधन १९६९) एक नवे वैचारिक बळ मिळाले आणि त्यांचा चळवळीशी असलेला दुवा पुन्हा जोडला गेला.

अण्णाभाऊंचे निधन अत्यंत दयनीय आणि उपेक्षित अवस्थेत झाले.

 त्यांच्या हक्काच्या माणसांनी (डाव्या चळवळीने) पाठ फिरवल्यानंतर आंबेडकरी चळवळीतील कार्यकर्त्यांनी आणि चिरागनगरमधील बौद्ध बांधवांनीच त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले.या घटनेची नेमकी माहिती आणि ऐतिहासिक संदर्भ खालीलप्रमाणे आहेत.*

 अण्णाभाऊ साठे यांचे निधन: कुठे, केव्हा आणि कसे झाले?

दि.१८ जुलै १९६९ (शुक्रवार) मुंबईतील सेंट जॉर्ज रुग्णालय (St. George Hospital), छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस(CSMT) जवळ येथे त्यांचे निधन झाले.अण्णाभाऊंच्या मृत्यूचे कारण 'अतिशय तीव्र हृदयविकाराचा झटका' (Massive Heart Attack) हे होते.

निधनामागची वेदनादायी पार्श्वभूमी:आयुष्याच्या शेवटच्या काळात अण्णाभाऊ अत्यंत गरिबीत आणि मानसिक तणावात जगत होते. त्यांची दुसरी पत्नी जयवंताबाई यांच्या निधनानंतर ते पूर्णपणे एकाकी पडले होते. झोपडपट्टीतील घर, खालावलेली आर्थिक स्थिती, प्रकाशकांकडून होणारी फसवणूक आणि ज्या कम्युनिस्ट पक्षासाठी आयुष्य वेचले, त्या पक्षाकडून मिळालेली उपेक्षा यामुळे ते आजारी पडले.१७ जुलै १९६९ रोजी त्यांची प्रकृती अचानक खालावली. त्यांना सुरुवातीला घाटकोपरच्या राजावाडी रुग्णालयात आणि नंतर सेंट जॉर्ज रुग्णालयात हलवण्यात आले. तिथे उपचार सुरू असतानाच १८ जुलै रोजी वयाच्या अवघ्या ४९ व्या वर्षी या महान साहित्यसम्राटाची प्राणज्योत मालवली.

कॉम्रेड आर. बी. मोरे (रामचंद्र बाबाजी मोरे) हे तांत्रिकदृष्ट्या 'कम्युनिस्ट पक्षाचे (CPI-M)' ज्येष्ठ नेते होते, परंतु त्यांची मुळं ही डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या चळवळीत होती आणि अण्णाभाऊंच्या अंत्यसंस्कारात त्यांचा आणि आंबेडकरी तरुणांचा अत्यंत मोलाचा वाटा होता.

कॉ. आर. बी. मोरे यांची ओळख: आंबेडकरी चळवळ ते कम्युनिस्ट

कॉ. आर. बी. मोरे हे मूळचे महार समाजातील होते. १९२७ च्या महाडच्या चवदार तळ्याच्या सत्याग्रहाचे ते मुख्य निमंत्रक होते (त्यांनीच डॉ. बाबासाहेबांना महाडला बोलावले होते). पुढे ते कम्युनिस्ट पक्षात गेले आणि मार्क्सवादी विचारसरणीत त्यांनी स्वतःला झोकून दिले. तरीही, त्यांच्यातील 'दलित जाणीव' आणि बाबासाहेबांबद्दलचा आदर कायम होता.

अण्णाभाऊंना मुंबईत अक्षर ओळख करून देण्यापासून ते त्यांना साहित्य निर्मितीला प्रवृत्त करण्यापर्यंत मोरे यांचा मोठा वाटा होता, हे आपण आधी पाहिलेच आहे. त्यामुळे अण्णाभाऊ आणि आर. बी. मोरे यांचे नाते केवळ 'पक्षीय' नव्हते, तर ते 'रक्ताचे आणि विद्रोहाचे' होते.

आण्णाभाऊंच्या निधनावेळची परिस्थिती आणि कॉ. आर. बी. मोरे यांची भूमिका

१८ जुलै १९६९ रोजी जेव्हा अण्णाभाऊंचे निधन झाले, तेव्हा अधिकृत कम्युनिस्ट पक्षाने (ज्यासाठी अण्णाभाऊंनी आयुष्य वेचले) अत्यंत क्रूर अशी उदासीनता दाखवली. पक्षाचे बडे नेते अंत्यदर्शनासाठी फिरकले नाहीत किंवा त्यांनी कोणतीही आर्थिक-संस्थात्मक मदत केली नाही.या उपेक्षेमुळे कॉ. आर. बी. मोरे अत्यंत व्यथित झाले होते.पक्ष नेतृत्वाने पाठ फिरवली असली तरी, कॉ. आर. बी. मोरे यांनी आपल्या या जिवलग मित्राला वाऱ्यावर सोडले नाही. ते स्वतः या सर्व प्रक्रियेत जातीने हजर राहिले.

आंबेडकरी तरुणांसोबत समन्वय* 

घाटकोपर-चिरागनगरमधील जे रिपब्लिकन पार्टीचे (RPI) आणि आंबेडकरी विचारांचे स्थानिक तरुण अण्णाभाऊंचे पार्थिव आणण्यासाठी आणि अंत्यसंस्काराची तयारी करण्यासाठी धावपळ करत होते, त्यांच्यासोबत ज्येष्ठ मार्गदर्शक म्हणून कॉ. आर. बी. मोरे खंबीरपणे उभे होते.

वर्गणी आणि व्यवस्था: आंबेडकरी तरुणांनी आपापसात जी वर्गणी गोळा केली आणि जी धावपळ केली, त्यात आर. बी. मोरे यांचे भावनिक आणि प्रत्यक्ष पाठबळ मोठे होते. एका बाजूला कम्युनिस्ट पक्षाने अण्णाभाऊंना नाकारले होते, पण दुसऱ्या बाजूला एका 'दलित कम्युनिस्ट' नेत्याने (मोरे यांनी) आणि आंबेडकरी तरुणांनी एकत्र येऊन अण्णाभाऊंना अत्यंत सन्मानाने अखेरचा निरोप दिला.

"अण्णाभाऊ साठे यांचा पहिला स्मृतीदिन प्रस्थापित साहित्यिक वा राजकीय वर्गाने नव्हे, तर आंबेडकरी चळवळीतील तरुणांनी आणि कार्यकर्त्यांनीच प्रथम सुरू केला"

 अण्णाभाऊंच्या निधनानंतर (१८ जुलै १९६९) त्यांना मिळालेली ही पहिली सामूहिक आणि आग्रही आदरांजली का व कशी सुरू झाली, याची संदर्भासह विस्तृत माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

पहिल्या स्मृतीदिनाची पार्श्वभूमी आणि डाव्या चळवळीची उदासीनता अण्णाभाऊ साठे यांनी आयुष्याचा मोठा काळ कम्युनिस्ट (डाव्या) चळवळीत घालवला होता. त्यांनी 'लाल बावटा कला पथका'च्या माध्यमातून डाव्या विचारांचा प्रसार केला. मात्र, आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात (१९६६ ते १९६९ दरम्यान) त्यांचे डाव्या नेत्यांशी आणि कम्युनिस्ट पक्षाशी मतभेद झाले आणि ते पक्षापासून पूर्णपणे दूर झाले.१८ जुलै १९६९ रोजी जेव्हा त्यांचे अत्यंत गरिबीत व उपेक्षित अवस्थेत निधन झाले, तेव्हा तत्कालीन प्रस्थापित साहित्यिक विश्व आणि कम्युनिस्ट पक्षाच्या मुख्य धारेतील नेत्यांनी त्यांच्याकडे सपशेल दुर्लक्ष केले. त्यांच्या निधनानंतर वर्षभराने, म्हणजेच १८ जुलै १९७० रोजी त्यांचा पहिला स्मृतीदिन आला, तेव्हा कम्युनिस्ट पक्षाकडून किंवा प्रस्थापित साहित्यिकांकडून कोणत्याही मोठ्या सार्वजनिक कार्यक्रमाचे आयोजन केले गेले नाही.

आंबेडकरी तरुणांचा पुढाकार आणि 'स्मृतीदिन' साजरीकरण

अण्णाभाऊंनी १९५८ च्या पहिल्या दलित साहित्य संमेलनात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा गौरव केला होता आणि आपले साहित्य बाबासाहेबांच्या क्रांतीला अर्पण केले होते. हा वैचारिक धागा पकडून, मुंबईतील झोपडपट्ट्यांमध्ये आणि वस्त्यांमध्ये काम करणाऱ्या आंबेडकरी तरुणांनी, विद्रोही लेखकांनी आणि पुढे 'दलित पँथर'ची पायाभरणी करणाऱ्या कार्यकर्त्यांनी अण्णाभाऊंचा पहिला स्मृतीदिन जाहीरपणे साजरा करण्याचे ठरवले.

आयोजन कोठे झाले?मुंबईतील घाटकोपर येथील चिरागनगर (जिथे अण्णाभाऊंचे अखेरचे वास्तव्य होते) आणि दादर, भायखळा या कामगार वस्त्यांमध्ये आंबेडकरी तरुणांनी एकत्र येऊन अण्णाभाऊंच्या पहिल्या स्मृतीदिनाचे जाहीर कार्यक्रम घेतले.

नेतृत्व कोणाचे होते?: यामध्ये प्रामुख्याने बाबुराव बागूल, अर्जुन डांगळे, ज. वि. पवार आणि त्यांच्यासोबतचे आंबेडकरी चळवळीतील तरुण कार्यकर्ते अग्रभागी होते.

स्वरूप काय होते?: हा केवळ शोकसभांचा कार्यक्रम नव्हता, तर अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा गौरव करणारा आणि वंचितांच्या हक्कासाठी एल्गार पुकारणारा हा एक वैचारिक मेळावा ठरला. अण्णाभाऊंच्या निधनानंतर त्यांच्या साहित्याची मशाल विझू न देण्याची प्रतिज्ञा या आंबेडकरी तरुणांनी घेतली.

 या घटनेचे ऐतिहासिक महत्त्व

आंबेडकरी चळवळीने अण्णाभाऊंचा पहिला स्मृतीदिन साजरा करून प्रस्थापित व्यवस्थेला एक मोठा संदेश दिला. डाव्या चळवळीने ज्या अण्णाभाऊंना त्यांच्या शेवटच्या काळात वाऱ्यावर सोडले होते, त्यांना 'साहित्यसम्राट' आणि 'क्रांतीचे भाष्यकार' म्हणून जगजाहीर सन्मान मिळवून देण्याचे काम आंबेडकरी चळवळीने केले. याच स्मृतीदिनांच्या आणि जयंत्यांच्या परंपरेतून पुढे १९७२ मध्ये 'दलित पँथर' सारखी वादळी चळवळ जन्माला आली, ज्यांनी अण्णाभाऊंना आपले प्रेरणास्थान मानले.

 

लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांची पहिली सार्वजनिक जयंती दलित पँथरचे संस्थापक नामदेव ढसाळ यांनी १९८० च्या दशकात (विशेषतः १९८० मध्ये) पुण्यात साजरी केली,

दलित चळवळ, मराठी साहित्य आणि उपेक्षित समाजाच्या संघर्षात या घटनेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. या ऐतिहासिक प्रसंगाची संदर्भासह विस्तृत माहिती खालीलप्रमाणे आहे.ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि संदर्भ

अण्णाभाऊ साठे यांचे १८ जुलै १९६९ रोजी निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर काही वर्षे त्यांची जयंती किंवा कार्य व्यापक पातळीवर सार्वजनिकरित्या साजरे केले जात नव्हते. १ ऑगस्ट हा अण्णाभाऊंचा जन्मदिवस.१९७० च्या दशकात महाराष्ट्रात दलित पँथरची वादळी चळवळ उभी राहिली, ज्याचे नेतृत्व नामदेव ढसाळ,अर्जुन डांगळे, ज. वि. पवार आदी तरुण नेत्यांकडे होते.नामदेव ढसाळ हे स्वतः अण्णाभाऊ साठे यांच्या विद्रोही आणि कष्टकऱ्यांच्या साहित्याने अत्यंत प्रभावित होते.अण्णाभाऊंचे साहित्य आणि त्यांचे योगदान बहुजन-दलित समाजासमोर आणि मुख्य प्रवाहातील साहित्यात सन्मानाने आणण्यासाठी ढसाळ यांनी पुढाकार घेतला.

जयंती कोठे आणि कधी साजरी झाली?

स्थळ: पुणे (पुण्यातील सारसबाग किंवा भवानी पेठ परिसरातील पादचारी मार्ग/मैदान आणि मुख्यत्वे गंज पेठ परिसर, जिथे मातंग समाज आणि कामगार वर्गाची वस्ती मोठी होती).

काळ: १९८० च्या सुमारास (१ ऑगस्ट १९८० रोजी नामदेव ढसाळ यांच्या नेतृत्वाखाली दलित पँथरने अधिकृतपणे व्यापक जनसमुदायाला एकत्र करून ही जयंती साजरी केली).

साजरीकरण कसे झाले? (स्वरूप)

विद्रोही आणि सांस्कृतिक स्वरूप: नामदेव ढसाळ यांनी ही जयंती केवळ एक पारंपरिक सण म्हणून साजरी न करता, त्याला 'सांस्कृतिक बंड' आणि वैचारिक प्रबोधनाचे स्वरूप दिले.

शाहीर आणि कार्यकर्त्यांचा मेळावा: या जयंतीच्या निमित्ताने पुण्यात भव्य रॅली, जाहीर सभा आणि क्रांतिकारी शाहिरी जलशांचे आयोजन करण्यात आले होते. अण्णाभाऊंच्या 'फकिरा', 'स्मशनातील सोनं' यांसारख्या साहित्यावर चर्चा घडवून आणल्या गेल्या.

शोषणाविरुद्ध एल्गार: अण्णाभाऊंनी ज्या 'दलितांना आणि कष्टकऱ्यांना' आपल्या साहित्याचा नायक बनवले, त्याच वंचित घटकांना (विशेषतः मातंग समाज आणि इतर दलित उपजातींना) एकत्र आणून त्यांच्या हक्कांसाठी आणि आत्मसन्मानासाठी नामदेव ढसाळ यांनी या व्यासपीठावरून भाषणे केली.

या घटनेचे सामाजिक आणि राजकीय महत्त्व

दोन विचारवंतांचा दुवा. अण्णाभाऊ साठे हे डाव्या (कम्युनिस्ट) आणि आंबेडकरवादी चळवळीचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. नामदेव ढसाळ यांनी अण्णाभाऊंच्या जयंतीच्या माध्यमातून मार्क्सवाद आणि आंबेडकरवाद यांच्यातील शोषित-वंचितांच्या लढ्याचा धागा अधिक घट्ट केला.

मातंग समाजात जागृती: या जयंतीच्या आयोजनामुळे मातंग समाजात आणि एकूणच दलित चळवळीत अण्णाभाऊंच्या विचारांचा प्रसार वेगाने झाला. पुढे जाऊन याच प्रयत्नांमुळे शासनाला अण्णाभाऊ साठेंच्या साहित्याचे मूल्य कळाले आणि त्यांच्या नावाने विविध संस्था व महामंडळांची स्थापना झाली.

सांस्कृतिक पुनरुत्थान: नामदेव ढसाळ यांनी अण्णाभाऊंना 'लोकशाहीर' म्हणून लोकांच्या मनात अजरामर करण्यासाठी आणि प्रस्थापित साहित्य विश्वाला अण्णाभाऊंची ताकद दाखवून देण्यासाठी या पहिल्या सार्वजनिक जयंतीचा पाया रचला.

ऐतिहासिक संदर्भाची साधने (References)

 

१. दलित पँथर: चळवळ आणि वाङ्मय' – लेखक: ज. वि. पवार

(यात स्पष्टपणे नोंदवले आहे की प्रस्थापित कम्युनिस्ट नेत्यांनी पाठ फिरवल्यानंतर, चिरागनगरमधील आंबेडकरी-बौद्ध समाज आणि आर. बी. मोरे यांच्यासारखे उपेक्षित राहिलेले कार्यकर्तेच अण्णाभाऊंच्या अंतिम यात्रेत सोबत होते).

२. 'वाटेगाव ते चिरागनगर' (अण्णाभाऊ साठे यांचे चरित्र आणि आठवणी)

(यात अण्णाभाऊंच्या शेवटच्या दिवसांतील एकाकीपणा आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर केवळ आंबेडकरी व विद्रोही तरुणांनीच त्यांना दिलेला लढाऊ वारसा स्पष्ट केला आहे).

३. नामदेव ढसाळ यांचे आत्मचरित्रात्मक लेखन आणि मुलाखती – (ज्यामध्ये त्यांनी अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा आपल्यावरील प्रभाव आणि पुण्यात घेतलेल्या पहिल्या जाहीर सभांचा उल्लेख केला आहे).

४. 'लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे: चरित्र आणि कार्य' – विविध राज्य शासन पुरस्कृत प्रकाशने.

५. 'कॉम्रेड आर. बी. मोरे' (चरित्र) – लेखक: सत्येंद्र मोरे (आर. बी. मोरे यांचे सुपुत्र)

(या पुस्तकात सत्येंद्र मोरे यांनी अण्णाभाऊ साठे आणि आर. बी. मोरे यांच्यातील जिव्हाळ्याचे वर्णन केले आहे. तसेच, अण्णाभाऊंच्या निधनानंतर पक्षाने केलेल्या दुर्लक्षाबद्दल मोरे साहेबांना किती तीव्र दुःख झाले होते आणि त्यांनी स्वतः अंत्यसंस्कारात कशी भूमिका बजावली, याचा उल्लेख यात आहे).

६. 'माझा भाऊ अण्णाभाऊ' – साळूबाई साठे (अण्णाभाऊंच्या भगिनी)

(अण्णाभाऊंच्या कौटुंबिक आणि अंतिम प्रवासातील संघर्षाच्या आठवणी या पुस्तकातून समोर येतात).

७. 'दलित साहित्यातील युगस्तंभ : अण्णाभाऊ साठे आणि बाबुराव बागूल' – डॉ. नंदा तायवाडे

(या समीक्षेत अण्णाभाऊंना डाव्या चळवळीकडून आंबेडकरी चळवळीच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यात आणि त्यांच्या साहित्याला सन्मान मिळवून देण्यात नवतरुणांच्या भूमिकेवर प्रकाश टाकला आहे).

८. अर्जुन डांगळे यांच्या मुलाखती व लेख

(दलित पँथरचे नेते अर्जुन डांगळे यांनी अनेकदा जाहीरपणे सांगितले आहे की, त्यांनी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी चिरागनगरात जाऊन अण्णाभाऊंची कशी भेट घेतली होती आणि त्यांना संमेलनांमध्ये आणले).  

*✍🏻संकलन,अभिवादक,*

*👉द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड*

*🗣️संविधान साक्षरता अभियान*

*👮‍♀️दक्ष मुंबईकर समिती-DMS*