दिवंगत फुलन देवी : अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाची असामान्य गाथा

 

२५ जुलै २०२६ : २५ वा स्मृतीदिन

"एखादा मनुष्य जन्मतः गुन्हेगार नसतो; समाजव्यवस्था, अन्याय, दारिद्र्य आणि मानवी अपमान त्याला त्या मार्गावर ढकलू शकतात."

भारतीय समाजव्यवस्थेतील जात, लिंग, गरिबी, सामाजिक बहिष्कार आणि सत्तेच्या गैरवापराचा सर्वाधिक क्रूर अनुभव ज्या स्त्रीच्या जीवनात दिसून येतो, त्या व्यक्तिमत्त्वाचे नाव म्हणजे फुलन देवी. त्यांचे संपूर्ण आयुष्य हे केवळ एका व्यक्तीचे चरित्र नाही; तर भारतातील विषम सामाजिक वास्तवाचा आरसा आहे.

त्यांच्या जीवनाचा गौरव गुन्हेगारीसाठी नव्हे, तर अन्यायाविरुद्ध उभे राहिलेल्या एका स्त्रीच्या सामाजिक, मानसिक आणि राजकीय प्रवासाच्या अभ्यासासाठी केला जातो.

बालपण : गरिबी, जातीय भेदभाव आणि अन्याय

१० ऑगस्ट १९६३ रोजी उत्तर प्रदेशातील जालौन जिल्ह्यातील एका गरीब मल्लाह (निषाद) कुटुंबात फुलन देवी यांचा जन्म झाला.

त्यांचे कुटुंब भूमिहीन, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल आणि सामाजिकदृष्ट्या उपेक्षित होते. बालपणापासूनच त्यांना गरिबी, जातीय अपमान आणि कुटुंबाच्या जमिनीवरील वादांचा सामना करावा लागला.

अल्पवयातच त्यांचा विवाह स्वतःपेक्षा अनेक वर्षांनी मोठ्या व्यक्तीशी झाला. त्यानंतर त्यांच्यावर झालेल्या अत्याचारांनी त्यांच्या आयुष्याला अत्यंत वेदनादायी वळण दिले.

स्त्रीवरील अत्याचार आणि व्यवस्थेचे अपयश

फुलन देवी यांच्या आत्मकथनानुसार आणि अनेक चरित्रग्रंथांनुसार त्यांना आयुष्यभर लैंगिक अत्याचार, सामाजिक अपमान आणि पोलिसांकडूनही अमानुष वागणूक सहन करावी लागली.

या घटनांनी केवळ एका मुलीचे बालपण हिरावून घेतले नाही, तर भारतीय ग्रामीण समाजातील स्त्री, जात आणि सत्तेचे भयावह वास्तवही उघड केले.

आजही भारतात स्त्रियांवरील अत्याचार, बालविवाह, जातीय हिंसा आणि सामाजिक भेदभाव पूर्णपणे संपलेले नाहीत. त्यामुळे फुलन देवींची कथा आजही तितकीच समकालीन वाटते.

डाकूपासून लोकप्रतिनिधीपर्यंत

जीवनातील सततच्या अत्याचारांनंतर फुलन देवी चंबळ खोऱ्यातील डाकूंच्या टोळीत सहभागी झाल्या.

त्यांच्या जीवनातील अनेक घटना आजही इतिहासकार आणि संशोधकांमध्ये चर्चेचा विषय आहेत. विशेषतः बेहमई हत्याकांड हा भारतीय गुन्हेगारी इतिहासातील अत्यंत चर्चित प्रसंग मानला जातो.

१९८२ मध्ये त्यांनी मध्य प्रदेश सरकारसमोर आत्मसमर्पण केले.

सुमारे अकरा वर्षे तुरुंगवास भोगल्यानंतर १९९४ मध्ये त्यांची सुटका झाली.

याच काळात त्यांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतल्याचा उल्लेख अनेक सामाजिक कार्यकर्ते आणि आंबेडकरी चळवळीतील लेखक करतात. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या समता, स्वाभिमान आणि सामाजिक न्यायाच्या विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव होता, असे अनेकांनी नमूद केले आहे.

संसदेपर्यंतचा प्रवास

ज्या स्त्रीला समाजाने "डाकू" म्हणून ओळखले, तीच पुढे भारतीय लोकशाहीत लोकप्रतिनिधी बनली.

१९९६ मध्ये त्या समाजवादी पक्षाकडून मिर्झापूर मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेल्या.

१९९९ मध्ये त्या पुन्हा खासदार झाल्या.

हा प्रवास भारतीय लोकशाहीतील सामाजिक परिवर्तनाचे एक विलक्षण उदाहरण मानला जातो.

२५ जुलै २००१ : एका संघर्षाचा अंत

२५ जुलै २००१ रोजी दिल्लीतील त्यांच्या अधिकृत निवासस्थानाबाहेर त्यांची गोळ्या झाडून हत्या करण्यात आली.

त्या वेळी त्यांचे वय अवघे ३७ वर्षे होते.

त्यांच्या मृत्यूने भारतीय समाजात स्त्रीसुरक्षा, जातीय विषमता आणि हिंसाचाराविषयी नव्याने चर्चा सुरू झाली.

फुलन देवींचे जीवन आपल्याला काय शिकवते?

फुलन देवींचे जीवन अनेक मूलभूत प्रश्न विचारते.

स्त्रियांवरील अत्याचार थांबविण्यात समाज का अपयशी ठरतो?

जातीय भेदभावामुळे किती आयुष्ये उद्ध्वस्त होतात?

न्यायव्यवस्था वेळेवर न्याय देऊ शकली असती तर इतिहास वेगळा असता का?

गुन्हेगार निर्माण होतात की समाज त्यांना निर्माण करतो?

या प्रश्नांची उत्तरे शोधल्याशिवाय सामाजिक न्यायाची लढाई पूर्ण होऊ शकत नाही.

पुस्तक आणि चित्रपट

फुलन देवी यांच्या जीवनावर आधारित I, Phoolan Devi हे आत्मकथन फ्रेंच लेखिका Marie-Thérèse Cuny आणि Paul Rambali यांनी त्यांच्या मुलाखतींवर आधारित प्रकाशित केले.

या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद डॉ. प्रमोद जोगळेकर यांनी केला असून मेहता प्रकाशनाने तो प्रकाशित केला आहे.

त्यांच्या जीवनावर आधारित Bandit Queen (१९९४) हा शेखर कपूर दिग्दर्शित चित्रपट जागतिक स्तरावर चर्चेत आला. मात्र फुलन देवी यांनी या चित्रपटातील काही घटनांवर आक्षेप घेतला होता, ही बाबही लक्षात घेण्यासारखी आहे.

अर्थात,

फुलन देवी यांचे जीवन केवळ एका डाकूची कथा म्हणून पाहणे हा इतिहासावर अन्याय ठरेल.

ते एका गरीब, दलित-पिछड्या समाजातील स्त्रीच्या मानवी अस्तित्वासाठीच्या संघर्षाचे प्रतीक आहे.

त्यांच्या जीवनातून आपण हिंसेचे समर्थन नव्हे, तर अशी हिंसा निर्माण करणाऱ्या विषम सामाजिक व्यवस्थेचे चिकित्सक परीक्षण केले पाहिजे.

महात्मा बुद्धांनी सांगितलेली करुणा, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेला समता आणि संविधानाचा मार्ग स्वीकारूनच अन्यायमुक्त समाज निर्माण होऊ शकतो.

🌷 विनम्र अभिवादन

दिवंगत फुलन देवी यांच्या २५ व्या स्मृतिदिनी त्यांच्या संघर्षमय जीवनाला विनम्र अभिवादन!

त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊया—अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्यासाठी, स्त्रीसन्मानासाठी, सामाजिक समतेसाठी आणि भारतीय संविधानातील स्वातंत्र्य, समता, बंधुता व न्याय या मूल्यांच्या रक्षणासाठी.

*☝🏻संदर्भ,*

*१. Phoolan Devi – Marie-Thérèse Cuny & Paul Rambali.*

*२. डॉ. प्रमोद जोगळेकर (अनुवाद) – मी फुलन देवी, मेहता प्रकाशन, २०१९.*

*३. Mala Sen – India's Bandit Queen: The True Story of Phoolan Devi.*

*४. Paul Brass – The Politics of India Since Independence (सामाजिक व राजकीय संदर्भ).*

*५. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – बुद्ध आणि त्यांचा धम्म.*

*६. भारताची लोकसभा – फुलन देवी यांचा संसदीय परिचय व निवडणूक नोंदी.*