पंढरीचा पांडुरंग आणि बौद्ध वारसा : एक ऐतिहासिक, सामाजिक व सांस्कृतिक अभ्यास

 

"धर्म लोपला अधर्म जाहला हे तू न पाहसी।

या लागी बौद्ध रूपे पंढरी नांदसी॥"

— संत नामदेव महाराज

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक जीवनात पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. दरवर्षी लाखो वारकरी आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पंढरपूरची वारी करतात. वारकरी संप्रदाय हा केवळ भक्तीचा प्रवाह नसून समता, बंधुता, श्रमप्रतिष्ठा, अहिंसा आणि लोकाभिमुख अध्यात्म यांचा सामाजिक संदेश देणारी चळवळ म्हणूनही ओळखला जातो.गेल्या शतकात काही संत,इतिहासकार, अभ्यासक आणि जागतिक विचारवंत,मानववंश शास्त्रज्ञ, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासह अनेक विचारवंतांनी विठ्ठल, पंढरपूर आणि वारकरी परंपरेचा बौद्ध तत्त्वज्ञानाशी असलेला संबंध अभ्यासला आहे. हा दृष्टिकोन सर्वमान्य निष्कर्ष नसला तरी तो संशोधनाचा एक महत्त्वाचा विषय आहे आणि त्याचा चिकित्सक विचार होणे आवश्यक आहे.

१. संतसाहित्यातील "बौद्ध रूप"

मराठी संतांनी विठ्ठलाला अनेक रूपांत अनुभवले. काही अभंगांमध्ये "बौद्ध रूप" हा उल्लेख विशेष लक्षवेधी आहे.

संत नामदेव

> "धर्म लोपला अधर्म जाहला हे तू न पाहसी ।

या लागी बौद्ध रूपे पंढरी नांदसी ॥"

या अभंगात संत नामदेवांनी समाजात धर्माचा ऱ्हास झाल्यावर विठ्ठलाने "बौद्ध रूप" धारण केले, अशी प्रतिमा मांडली आहे.

संत एकनाथ

> "न बोले बौद्ध रूपे..."

संत एकनाथांनी विठ्ठलाच्या शांत, मौन आणि करुणामय रूपाचे वर्णन करताना "बौद्ध रूप" हा उल्लेख केला आहे.

संत जनाबाई

> "होऊनिया कृष्ण कंस वधियेला ।

आता बुद्ध झाला सखा माझा ॥"

संत बहिणाबाई

> "कलयुगी बौद्ध रूप धरी हरी ।"

या अभंगांमधून संतांनी विठ्ठलामध्ये करुणा, अहिंसा आणि समतेचे प्रतीक असलेले बुद्धरूप अनुभवले, असे काही अभ्यासकांचे मत आहे.

२. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा अभ्यास

मार्च १९५५ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी "Who is Pandurang?" या विषयावर संशोधनपर लेखन सुरू केले होते. उपलब्ध टिपणांमध्ये त्यांनी "पांडुरंग" या नावाच्या व्युत्पत्तीचा आणि विठ्ठलाच्या ऐतिहासिक स्वरूपाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला.काही अभ्यासकांच्या मते, डॉ. आंबेडकरांनी पाली भाषेतील "पुंडरीक" (पांढरे कमळ) या शब्दाशी "पांडुरंग" या नावाचा संबंध जोडण्याचा विचार मांडला होता. तसेच विठ्ठलाच्या मूर्तीतील काही वैशिष्ट्ये बोधिसत्त्वाच्या प्रतिमांशी साधर्म्य दाखवतात, असेही त्यांनी विचारमंथन केले होते.मात्र, हे संशोधन पूर्ण स्वरूपात प्रकाशित झाले नाही. त्यामुळे उपलब्ध टिपणे आणि नोंदी यांच्या आधारेच या विषयावर चर्चा केली जाते.

३. इतर अभ्यासकांचे मत

काही संशोधकांनी पंढरपूर आणि विठ्ठलाच्या इतिहासाचा वेगळ्या दृष्टीने अभ्यास केला आहे.John Wilson यांनी पंढरपूर परिसराच्या प्राचीन इतिहासावर भाष्य करताना बौद्ध परंपरेच्या प्रभावाचा उल्लेख केला आहे.वासुदेव गोविंद आपटे यांनी विठ्ठलाच्या मूर्तीतील काही वैशिष्ट्ये आणि वारकरी परंपरेतील समतावादी विचार यांचा बौद्ध परंपरेशी संबंध दर्शविण्याचा प्रयत्न केला आहे.रा. चिं. ढेरे, गुंथर सोंथायमर यांसारख्या अभ्यासकांनी विठ्ठल संप्रदायाची मुळे विविध लोकपरंपरा, वैष्णव, शैव, नाथ, बौद्ध आणि स्थानिक श्रद्धा यांच्या परस्परसंवादातून विकसित झाल्याचे विवेचन केले आहे.यावरून विठ्ठलाची परंपरा बहुआयामी असून तिच्यावर अनेक सांस्कृतिक प्रवाहांचा प्रभाव असल्याचे दिसून येते.

४. विठ्ठलाच्या मूर्तीतील वैशिष्ट्ये

काही संशोधकांनी पुढील बाबींकडे लक्ष वेधले आहे:

शांत आणि संयमी मुद्रा

करुणाभाव व्यक्त करणारे मुख

लांब कान

शस्त्रांचा अभाव

ध्यानस्थ स्थैर्याची अनुभूती

या वैशिष्ट्यांचे बोधिसत्त्वांच्या प्रतिमांशी साम्य असल्याचे काही अभ्यासक नमूद करतात. तर इतर इतिहासकार या वैशिष्ट्यांचे स्पष्टीकरण वैष्णव परंपरेच्या संदर्भात करतात.

५. वारकरी संप्रदाय आणि बौद्ध तत्त्वज्ञान

वारकरी संप्रदायातील अनेक मूल्ये बौद्ध धम्माशी साधर्म्य दर्शवितात.

अहिंसा

बौद्ध धम्माचा मूलाधार अहिंसा आहे. वारकरी संप्रदायातही जीवदया आणि अहिंसेला महत्त्व दिले जाते.

समता

वारकरी परंपरेत जातिभेदापेक्षा भक्तिभावाला प्राधान्य दिले जाते. "ज्ञानोबा-तुकाराम" या घोषणेत सर्वांना समान स्थान आहे.

पंचशीलाशी साधर्म्य

बौद्ध पंचशीलातील—

प्राणिहिंसा टाळणे

चोरी न करणे

असत्य टाळणे

दुराचार टाळणे

मादक पदार्थांचा त्याग

या तत्त्वांशी वारकरी आचारसंहितेतील अनेक नियम सुसंगत असल्याचे काही अभ्यासकांचे मत आहे.

६. आषाढी वारी आणि बौद्ध परंपरा

आषाढ महिन्याला बौद्ध परंपरेतही विशेष महत्त्व आहे.

आषाढ पौर्णिमेला भगवान बुद्धांनी सारनाथ येथे प्रथम धम्मोपदेश दिला. यालाच धम्मचक्रप्रवर्तन म्हणतात. त्याच काळात भिक्षुसंघाचा वर्षावास सुरू होत असे.

पंढरपूरची प्रमुख वारीही याच ऋतूमध्ये भरते. काही संशोधक या कालसाम्याला ऐतिहासिक दुवा मानतात; तर इतरांच्या मते हा योगायोग असू शकतो. या विषयावर निश्चित निष्कर्ष अद्याप उपलब्ध नाही.

७. सामाजिक संदेश

विठ्ठल आणि बुद्ध यांच्यात ऐतिहासिक संबंध असो वा नसो, दोन्ही परंपरांचा समान संदेश स्पष्टपणे दिसतो—

करुणा

समता

बंधुता

श्रमाची प्रतिष्ठा

अहिंसा

नैतिक जीवन

ही मूल्ये भारतीय संविधानाच्या मूलभूत तत्त्वांशीही सुसंगत आहेत.

अर्थात

पंढरपूरचा विठ्ठल आणि बौद्ध परंपरा यांच्यातील संबंध हा इतिहास, पुरातत्त्व, भाषाशास्त्र, संतसाहित्य आणि लोकपरंपरा यांच्या अभ्यासातून उलगडणारा संशोधनाचा विषय आहे. या विषयावर विविध मतप्रवाह आहेत. काही अभ्यासक बौद्ध प्रभाव अधोरेखित करतात, तर काही विठ्ठल संप्रदायाला अनेक परंपरांच्या समन्वयातून विकसित झालेला मानतात.

इतिहासाचा अभ्यास श्रद्धेला धक्का देण्यासाठी नव्हे, तर समाजाच्या सांस्कृतिक प्रवासाचे आकलन करण्यासाठी असतो. करुणा, समता, अहिंसा आणि बंधुता ही मूल्ये कोणत्याही एका परंपरेची मक्तेदारी नसून मानवतेची सामाईक संपत्ती आहेत. या मूल्यांचे जतन करणे हीच संतांची, बुद्धांची आणि भारतीय संविधानाची खरी शिकवण आहे.

संदर्भ

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – Who is Pandurang? (उपलब्ध टिपणे व हस्तलिखित नोंदी)

2. Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches (Maharashtra Government)

3. John Wilson – Memoir on the Cave Temples

4. रा. चिं. ढेरे – श्रीविठ्ठल : एक महासमन्वय

5. Gunther-Dietz Sontheimer – Pastoral Deities in Western India

6. संत नामदेव गाथा

7. संत एकनाथी भागवत व अभंग

8. संत जनाबाई अभंग

9. संत बहिणाबाई अभंग

लेखक;

द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड

उप-संपादक - सम्यक टाईम्स