डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावाचा जयघोष करीत असतानाच त्यांच्या सर्वांत मूलभूत देणगीवरच घाला घालण्याचे प्रयत्न सुरू असतील, तर त्या विरोधाभासाकडे डोळसपणे पाहण्याची वेळ आली आहे. संविधान हातात घेऊनच संविधानाच्या आत्म्याला कमकुवत करता येते. संविधान एका दिवसात बदलले जात नाही; ते हळूहळू बदलवले जाऊ शकते. त्यातील शब्द कायम ठेवून त्याचा आशय बदलता येतो. त्यामुळे प्रत्येक भारतीय नागरिकाने केवळ संविधान वाचणे नव्हे, तर संविधानाचा सामाजिक आत्मा जपणे आवश्यक आहे.
हीच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या धम्मक्रांतीची आधुनिक संदर्भातील पहिली शिकवण आहे.
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे बाबासाहेबांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. या घटनेकडे केवळ ‘धर्मांतर’ म्हणून पाहणे म्हणजे तिच्या ऐतिहासिक आणि वैचारिक क्रांतिकारकतेला मर्यादित करणे होय.
ते एका धर्मातून दुसऱ्या धर्मात जाणे नव्हते; ते ‘धर्म’ या पारंपरिक संकल्पनेपासून ‘धम्म’ या मानवकेंद्री संकल्पनेकडे झालेले संक्रमण होते.
हीच त्या घटनेची खरी क्रांती होती.
धर्मांतर नव्हे, मनोरचनेचे परिवर्तन
क्रांती म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर राजकीय सत्तांतर, रक्तरंजित संघर्ष किंवा सामाजिक उलथापालथ उभी राहते. पण बाबासाहेबांनी क्रांतीचा अर्थ त्यापेक्षा खोलवर नेला.
राजकीय सत्ता बदलली म्हणून माणूस बदलत नाही.
सामाजिक परिस्थिती बदलली म्हणून माणसाची मानसिकता बदलत नाही.
कायदे बदलले म्हणून पूर्वग्रह नष्ट होत नाहीत.
माणसाचे मन बदलल्याशिवाय माणूस बदलत नाही.
म्हणूनच बाबासाहेबांची धम्मक्रांती ही बाह्य सत्तांतराची नव्हे, तर अंतःकरणाच्या पुनर्रचनेची क्रांती होती.
ज्या मनाला जन्माने श्रेष्ठ-कनिष्ठ मानण्याची सवय लागली आहे, ते मन समतेचे नागरिक घडवू शकत नाही.
ज्या मनाला प्रश्न विचारण्याची भीती वाटते, ते मन लोकशाहीचे रक्षण करू शकत नाही.
ज्या मनाला माणसापेक्षा धर्मग्रंथ मोठा वाटतो, ते मन मानवतेचे अधिष्ठान स्वीकारू शकत नाही.
म्हणूनच बाबासाहेबांना नवा समाज घडवायचा असेल तर नवा माणूस घडवावा लागेल, याची जाणीव होती.
आणि नवा माणूस घडविण्यासाठी त्यांना धम्माची गरज होती.
‘धर्म’ आणि ‘धम्म’ : दोन भिन्न जीवनदृष्टी
बाबासाहेबांच्या धम्मविचाराचे वैशिष्ट्य समजून घ्यायचे असेल तर ‘धर्म’ आणि ‘धम्म’ यांतील मूलभूत फरक समजून घेतला पाहिजे.
परंपरागत धर्म अनेकदा माणसाचे नाते अलौकिक शक्तीशी जोडतो. श्रद्धा, कर्मकांड, पाप-पुण्य, स्वर्ग-नरक, मोक्ष आणि पारलौकिक आश्वासने याभोवती त्याची रचना उभी राहते.
धम्म मात्र माणसाचे नाते माणसाशी जोडतो.
धम्माचा प्रश्न आहे—
माणूस माणसाशी कसा वागेल?
समाजात न्याय कसा निर्माण होईल?
मनातील द्वेष, लोभ, अहंकार आणि हिंसा कशी कमी होईल?
मानवी प्रतिष्ठा कशी जपली जाईल?
समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता समाजजीवनात कशी रुजेल?
म्हणूनच धम्म हा केवळ उपासनेचा विषय नाही; तो जगण्याची नैतिक पद्धत आहे.
धम्म मनुष्याला परलोकाच्या आशेवर जगवत नाही; तो त्याला वर्तमान जीवन अधिक न्याय्य, विवेकी आणि मानवी करण्याची जबाबदारी देतो.
केवळ बुद्धाची पूजा नव्हे, बुद्धाची प्रज्ञा
आज बौद्ध धम्माचा प्रसार व्हावा, बौद्धांची संख्या वाढावी, अशी इच्छा असणे स्वाभाविक आहे. परंतु केवळ अनुयायांची संख्या वाढली म्हणून धम्मक्रांती घडते असे नाही.
एखाद्या माणसाने बौद्ध धम्म स्वीकारला आणि त्याची जातीय मानसिकता, अंधश्रद्धा, अहंकार, द्वेष आणि संकुचितपणा तसाच राहिला, तर धर्मांतर झाले असेल; धम्मांतर झालेले नसेल.
धम्माचा स्वीकार हा माणसाच्या विचारात, वर्तनात आणि जीवनमूल्यांत परिवर्तन घडवून आणणारा असला पाहिजे.
बुद्धाची मूर्ती बदलण्यापेक्षा बुद्धाने दिलेली दृष्टी स्वीकारणे महत्त्वाचे आहे.
बुद्धावर श्रद्धा ठेवण्यापेक्षा बुद्धाने शिकवलेली प्रज्ञा, शील आणि करुणा आपल्या जीवनात आणणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
धम्म माणसाच्या भीतीचे शमन करण्यासाठी नसून त्याच्या विवेकाला जागे करण्यासाठी आहे.
पुण्यप्राप्ती नव्हे, शीलसंवर्धन
धर्मज्ञान मिळाले की पुण्य मिळते, पाप धुतले जाते, संकटे दूर होतात, अशी धारणा अनेक समाजांमध्ये आढळते. अशा मानसिकतेतून धर्माचे रूप हळूहळू कर्मकांडात बदलते.
बाबासाहेबांना असा धर्म अभिप्रेत नव्हता.
धर्मामुळे माणसाच्या मनाचा विकास झाला पाहिजे. त्याच्या वर्तनात शील आले पाहिजे. त्याची दृष्टी अधिक व्यापक झाली पाहिजे. दुसऱ्याच्या दुःखाशी त्याचे नाते निर्माण झाले पाहिजे.
धम्माचा अंतिम परिणाम माणसाच्या चारित्र्यात दिसला पाहिजे.
जर धम्म स्वीकारूनही माणूस जातीय अहंकार, अंधश्रद्धा, स्वार्थ आणि द्वेषातून मुक्त होत नसेल, तर त्याने धम्माचा बाह्य स्वीकार केला आहे; अंतःकरणाचा नाही.
प्राचीन भारतातील बौद्ध धर्माच्या ऱ्हासातून काय शिकायचे?
भारतामध्ये बौद्ध धम्माचा एकेकाळी मोठा प्रभाव होता. तरी पुढील काळात त्याचा ऱ्हास झाला. या इतिहासाकडे केवळ गौरव किंवा दुःखाच्या नजरेने पाहण्याऐवजी त्यातून धडे घेणे आवश्यक आहे.
धर्म समाजापासून तुटला की तो दुर्बल होतो.
भिक्खू संघाने सामाजिक परिवर्तनापासून स्वतःला दूर केले, धार्मिक तत्त्वज्ञान आणि विधी यांच्यातच तो अडकला, तर जनजीवनावर त्याचा प्रभाव कमी होतो.
बुद्धांनी आपल्या काळातील सामाजिक रूढींना प्रश्न विचारला. त्यामुळे त्यांचा धम्म जिवंत होता.
पण पुढील काळात जर धम्म केवळ ग्रंथ, विहार, विधी आणि रूढ आचारांपुरता मर्यादित झाला, तर त्याची परिवर्तनकारी शक्ती क्षीण होणारच.
जिवंत धम्म हा समाजात उतरतो; मृत धम्म केवळ विधीत राहतो.
भिक्खू संघ : ध्यानातून समाजाकडे
बाबासाहेबांना भिक्खू संघाची भूमिका केवळ ध्यान, उपासना आणि वैयक्तिक साधनेपुरती मर्यादित असलेली मान्य नव्हती.
भिक्खूने समाजात जावे.
लोकांशी संवाद साधावा.
अंधश्रद्धेला प्रश्न विचारावा.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा प्रसार करावा.
समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता यांची शिकवण द्यावी.
अन्यायाविरुद्ध लोकांना जागे करावे.
लोकशाहीची मूल्ये रुजवावीत.
म्हणजेच भिक्खू हा केवळ विहाराचा रहिवासी नसून समाजाच्या नैतिक पुनर्रचनेचा कार्यकर्ता असावा.
बाबासाहेबांना असा क्रियाशील धम्म हवा होता.
विज्ञानाच्या युगात धम्माची भूमिका
आज आपण बुद्धाच्या काळात नाही. आपण विज्ञान, तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैवतंत्रज्ञान, रोबोटिक्स, अणुशक्ती आणि अंतराळ संशोधनाच्या युगात जगत आहोत.
म्हणूनच २५०० वर्षांपूर्वीचे सामाजिक प्रश्न आज त्याच स्वरूपात अस्तित्वात नाहीत.
पण मानवी लोभ, हिंसा, अहंकार, सत्ता, विषमता आणि शोषण अद्याप संपलेले नाही.
विज्ञानाने माणसाला प्रचंड शक्ती दिली; परंतु त्या शक्तीचा वापर कोणत्या नैतिकतेने करायचा, हा प्रश्न विज्ञान स्वतः सोडवत नाही.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसाची क्षमता वाढवू शकते; पण ती विषमता वाढविण्यासाठीही वापरली जाऊ शकते.
अणुशक्ती ऊर्जा निर्माण करू शकते; पण ती संपूर्ण मानवजातीचा विनाशही करू शकते.
तंत्रज्ञान उत्पादन वाढवू शकते; पण त्याच वेळी बेरोजगारी आणि सामाजिक असमानताही वाढवू शकते.
म्हणूनच आधुनिक जगाला विज्ञानाबरोबर मानवी नैतिकतेची गरज आहे.
याच ठिकाणी बाबासाहेबांचा धम्म आधुनिक होतो.
लोकशाही आणि धम्म
भारताने लोकशाही स्वीकारली आहे. परंतु लोकशाही केवळ निवडणुकीची पद्धत नाही.
लोकशाही टिकण्यासाठी समाजात स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये रुजलेली असावी लागतात.
बाबासाहेबांच्या मते या मूल्यांना केवळ कायद्याचा आधार पुरेसा नाही; त्यांना सामाजिक आणि नैतिक अधिष्ठान आवश्यक आहे.
हे अधिष्ठान धम्म देऊ शकतो.
म्हणूनच बौद्ध धम्म आणि भारतीय संविधान यांच्यात एक वैचारिक संवाद निर्माण होतो.
संविधान नागरिकांचे अधिकार सुरक्षित करते; धम्म त्या अधिकारांना मानवी मूल्यांची जोड देतो.
संविधान समानता सांगते; धम्म समानतेची नैतिक जाणीव निर्माण करतो.
संविधान स्वातंत्र्य देते; धम्म स्वातंत्र्याचा जबाबदार वापर शिकवतो.
संविधान बंधुता घोषित करते; धम्म माणसामाणसांतील मैत्री आणि करुणेची संस्कृती निर्माण करतो.
म्हणूनच संविधानाचे रक्षण करणे हे केवळ राजकीय कर्तव्य नाही; ते धम्मनिष्ठ समाजाचेही कर्तव्य आहे.
धम्म आणि साम्यवाद : बाबासाहेबांचा स्वतंत्र मार्ग
शोषित, कामगार आणि शेतकरी यांच्या आर्थिक मुक्तीची चिंता बाबासाहेबांना होती. मात्र सामाजिक विषमता केवळ आर्थिक विषमतेतून निर्माण होत नाही, हे त्यांनी स्पष्टपणे ओळखले.
जातिव्यवस्था ही आर्थिक व्यवस्थेपेक्षा खोलवर रुजलेली सामाजिक व्यवस्था आहे.
जात नष्ट न करता केवळ आर्थिक व्यवस्था बदलली, तर सामाजिक गुलामगिरी कायम राहू शकते.
म्हणूनच बाबासाहेबांचा मार्ग हा हिंसक क्रांतीपेक्षा लोकशाही, कायदा, संघटन, शिक्षण आणि वैचारिक परिवर्तनाचा होता.
त्यांना समाज बदलायचा होता; पण माणसाला चिरडून नव्हे—माणसाला घडवून.
बौद्ध धम्माचे हिंदूकरण : एक वैचारिक आव्हान
बुद्धाला विष्णूचा अवतार मानणे ही केवळ धार्मिक श्रद्धेची बाब नाही; त्यामागे असलेल्या सामाजिक परिणामाचाही विचार करावा लागतो.
बुद्धाला एका व्यापक हिंदू धार्मिक चौकटीत सामावून घेतल्याने बुद्धाच्या स्वतंत्र सामाजिक आणि नैतिक क्रांतीची धार बोथट होऊ शकते.
बुद्धाचा प्रश्न होता—जन्माने श्रेष्ठत्व कुठून आले?
जर बुद्धालाच जन्माधिष्ठित वर्णव्यवस्थेच्या चौकटीत सामावून घेतले, तर बुद्धाच्या विचारातील विद्रोही आशयच निष्प्रभ होतो.
म्हणूनच बुद्धाचा सन्मान करणे म्हणजे केवळ बुद्धाची पूजा करणे नव्हे; बुद्धाने ज्या अन्यायाला प्रश्न विचारला, त्या अन्यायालाही प्रश्न विचारणे होय.
आधुनिक बौद्धांनी काय करावे?
आज भारतीय बौद्ध समाजासमोर सर्वांत मोठा प्रश्न संख्या वाढवण्याचा नाही; गुणवत्ता वाढवण्याचा आहे.
आपल्याला किती बौद्ध आहेत यापेक्षा—
किती बौद्ध वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारतात?
किती जण संविधान समजून घेतात?
किती जण जातिविरोधी आहेत?
किती जण स्त्री-पुरुष समानता जगतात?
किती जण शोषितांच्या प्रश्नांशी जोडलेले आहेत?
किती जण बुद्धाच्या करुणेला आपल्या सामाजिक आचरणात उतरवतात?
हे प्रश्न अधिक महत्त्वाचे आहेत.
धम्माची संख्या मोजण्यापेक्षा धम्माची गुणवत्ता मोजण्याची वेळ आली आहे.
धम्म परिषद : परंपरेपेक्षा प्रश्नांना प्राधान्य
आज एका नव्या प्रकारच्या धम्म परिषदेची गरज आहे.
ती केवळ विधी, पूजा, प्रवचन किंवा पारंपरिक धार्मिक प्रश्नांपुरती मर्यादित नसावी.
त्या परिषदेत विचारले जावे—
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात धम्माची भूमिका काय?
जातिव्यवस्था नव्या रूपात कशी टिकून आहे?
लोकशाहीचे संरक्षण कसे करायचे?
स्त्री-पुरुष समानतेचे धम्माधिष्ठित तत्त्वज्ञान काय?
पर्यावरणीय संकटाला बौद्ध नैतिकता काय उत्तर देते?
भांडवलशाही, विषमता आणि श्रमशोषणाकडे धम्माने कसे पाहावे?
तंत्रज्ञानामुळे बदलणाऱ्या रोजगारविश्वात मानवी प्रतिष्ठा कशी जपावी?
धम्म आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांचे नाते काय?
अशा प्रश्नांवर चर्चा करणारी परिषदच खऱ्या अर्थाने आधुनिक धम्म परिषद ठरेल.
परंपरेपेक्षा प्रश्नांना, रूढीपेक्षा विवेकाला आणि शब्दप्रामाण्यापेक्षा अनुभवाला प्राधान्य देणे—हेच धम्मक्रांतीचे आधुनिक अधिष्ठान असले पाहिजे.
धम्मक्रांतीचा पुढचा टप्पा
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी बाबासाहेबांनी एका मोठ्या जनसमुदायाला धम्माची दीक्षा दिली. पण त्या दिवशी क्रांती पूर्ण झाली नाही.
ती सुरू झाली.
कारण धम्मदीक्षा ही अंतिम घटना नव्हती; ती नव्या जीवनपद्धतीची सुरुवात होती.
आज त्या क्रांतीचा पुढचा टप्पा आपल्याला घडवायचा आहे.
बाबासाहेबांनी माणसाला जातीतून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न केला; आता माणसाला जातीय मानसिकतेतूनही बाहेर काढावे लागेल.
त्यांनी अंधश्रद्धेला आव्हान दिले; आता विज्ञानविरोधी मानसिकतेलाही आव्हान द्यावे लागेल.
त्यांनी सामाजिक गुलामगिरीविरुद्ध संघर्ष केला; आता डिजिटल, आर्थिक आणि सांस्कृतिक विषमतेच्या नव्या रूपांची चिकित्सा करावी लागेल.
त्यांनी संविधान दिले; आता संविधानाची लोकशाही संस्कृती निर्माण करावी लागेल.
त्यांनी धम्म दिला; आता धम्माला जिवंत सामाजिक शक्ती बनवावे लागेल.
निष्कर्ष : धम्म म्हणजे नव्या माणसाची निर्मिती
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची धम्मक्रांती ही भूतकाळाकडे परत जाण्याची चळवळ नव्हती.
ती भविष्याकडे जाणारी चळवळ होती.
ती अंधश्रद्धेपासून विवेकाकडे जाणारी होती.
ती गुलामगिरीपासून स्वाभिमानाकडे जाणारी होती.
ती विषमतेपासून समतेकडे जाणारी होती.
ती द्वेषापासून बंधुत्वाकडे जाणारी होती.
ती परंपरेच्या अंधानुकरणापासून सत्यशोधनाकडे जाणारी होती.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—
ती जुन्या माणसापासून नव्या माणसाकडे जाणारी क्रांती होती.
धम्म म्हणजे केवळ बुद्धाला शरण जाणे नव्हे;
बुद्धाच्या विवेकाला शरण जाणे.
धम्म म्हणजे केवळ विहारात जाणे नव्हे;
समाजाच्या दुःखात उतरून त्याच्या मुक्तीसाठी काम करणे.
धम्म म्हणजे केवळ पंचशील म्हणणे नव्हे;
मानवी जीवनात शील, प्रज्ञा आणि करुणा निर्माण करणे.
धम्म म्हणजे केवळ धर्मांतर नव्हे;
मनांतर.
आणि मनांतरातूनच घडते—
माणसाचे अंतरंग परिवर्तन.
म्हणूनच १४ ऑक्टोबर १९५६ ही केवळ धर्मांतराची तारीख नाही.
ती भारतीय इतिहासातील एका नव्या माणसाच्या जन्माची तारीख आहे.
बाबासाहेबांनी दिलेली धम्मक्रांती अजून पूर्ण झालेली नाही.
ती आपल्या विचारांत पूर्ण व्हायची आहे.
ती आपल्या आचरणात पूर्ण व्हायची आहे.
ती आपल्या समाजरचनेत पूर्ण व्हायची आहे.
आणि ती भारतीय लोकशाहीच्या भविष्यामध्ये पूर्ण व्हायची आहे.
हीच बाबासाहेबांच्या धम्मक्रांतीची आधुनिक दृष्टी आहे.
जय भीम!
जय बुद्ध!
जय संविधान!
— अरुण वाघ
Post a Comment
0 Comments