AI फोटोचा ट्रेंड : मनोरंजन की डिजिटल ओळखीचा धोका?-द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड

आज सोशल मीडियावर १९८०–९० च्या दशकातील व्यक्तींसारखे स्वतःचे फोटो तयार करण्याचा AI ट्रेंड मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय होत आहे. जुन्या काळातील पोशाख, हेअरस्टाइल, छायाचित्रणाची शैली आणि वातावरण यांचा वापर करून काही क्षणांत आपला फोटो भूतकाळातील असल्यासारखा तयार होतो.

हा ट्रेंड स्वतःमध्ये चुकीचा नाही. उलट, AIच्या माध्यमातून सर्जनशीलता, डिजिटल कला, ऐतिहासिक दृश्यांची कल्पना आणि मनोरंजनाला नवी दिशा मिळत आहे. मात्र या आकर्षक तंत्रज्ञानामागे एक गंभीर प्रश्न दडलेला आहे—

आपण मनोरंजनासाठी आपली डिजिटल ओळख किती सहजपणे दुसऱ्यांच्या हातात देत आहोत?

याचा विचार प्रत्येकाने करणे आवश्यक आहे.

---

📸 आपला चेहरा म्हणजे केवळ एक छायाचित्र नाही

आपला चेहरा हा ओळख पटवण्यासाठी वापरता येणारा वैयक्तिक डेटा आहे. काही परिस्थितींमध्ये चेहऱ्याशी संबंधित माहिती biometric data म्हणूनही येऊ शकते.

मात्र प्रत्येक चेहऱ्याचा फोटो आपोआप biometric identification data ठरत नाही. तो कोणत्या उद्देशाने आणि कोणत्या पद्धतीने वापरला जातो, हे महत्त्वाचे आहे.

म्हणूनच AI फोटो आणि biometric identification हे समान अर्थाचे शब्द नाहीत, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

---

⚠️ खरा प्रश्न : आपला फोटो जातो कुठे?

AI फोटो तयार करण्यासाठी अनेक सेवांना आपला फोटो त्यांच्या सर्व्हरवर प्रक्रिया करण्यासाठी पाठवावा लागू शकतो.

म्हणून एखादे AI फोटो ॲप वापरण्यापूर्वी काही मूलभूत प्रश्न विचारले पाहिजेत :

- आपला फोटो किती काळ साठवला जातो?

- तो कोणत्या देशातील किंवा कोणत्या सर्व्हरवर प्रक्रिया केला जातो?

- AI training किंवा product improvementसाठी त्याचा वापर होतो का?

- third-party service providersना डेटा दिला जातो का?

- फोटो किंवा account delete केल्यानंतर डेटा खरोखर हटवला जातो का?

उदाहरणार्थ, काही AI फोटो सेवांच्या privacy documentationमध्ये uploaded images आणि चेहऱ्याशी संबंधित माहिती प्रक्रिया करण्याबाबत तरतुदी असतात. त्यामुळे “फोटो upload केला आणि लगेच विसरून गेलो” असा दृष्टिकोन योग्य नाही.

---

🧠 “फोटो दिला म्हणजे AI trainingसाठी वापरला जातो” — हा गैरसमज टाळा

प्रत्येक AI ॲप आपोआप आपल्या फोटोचा AI model trainingसाठी वापर करते, असे म्हणणे अचूक नाही.

प्रत्येक सेवेची privacy policy वेगळी असू शकते. त्यामुळे योग्य प्रश्न असा असायला हवा :

«“या विशिष्ट ॲपच्या Privacy Policyमध्ये माझ्या फोटोचा training, product improvement, advertising किंवा third-party processingसाठी नेमका काय वापर सांगितला आहे?”»

माहितीच्या युगात अफवांपेक्षा privacy policy वाचणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

---

🕵️ Deepfakeचा धोका किती खरा?

AIमुळे अत्यंत वास्तवदर्शी synthetic images, face-swaps आणि morphingसारख्या तंत्रांचा वापर करणे शक्य झाले आहे.

यातील प्रत्येक AI फोटो deepfake असतो असे नाही. परंतु उपलब्ध डिजिटल सामग्रीचा भविष्यात गैरवापर होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

विशेषतः चेहऱ्याच्या प्रतिमा identity fraud, impersonation किंवा इतर प्रकारच्या गैरवापरासाठी वापरल्या जाऊ शकतात.

म्हणून आजचा निरुपद्रवी वाटणारा AI फोटो भविष्यातील डिजिटल गैरवापरासाठी उपलब्ध असलेली सामग्री ठरू शकतो.

---

🔐 “AI फोटो upload केला म्हणजे Face ID धोक्यात येते” — हेही अर्धसत्य

फक्त एखादा selfie फोटो AI ॲपवर upload केल्याने आपले Face ID किंवा bank biometric authentication तात्काळ compromise होते, असे म्हणणे योग्य नाही.

आधुनिक biometric systemsमध्ये photograph व्यतिरिक्त biometric processing, templates, liveness detection आणि इतर security controls असू शकतात.

परंतु याचा अर्थ चेहऱ्याच्या प्रतिमांशी संबंधित सर्व धोके काल्पनिक आहेत असेही नाही.

म्हणून योग्य भूमिका अशी :

«AI फोटो upload केल्याने Face ID लगेच धोक्यात येते असे नाही; मात्र चेहऱ्याच्या प्रतिमांचा अनावश्यक प्रसार भविष्यात impersonation, spoofing आणि identity-fraudचे धोके वाढवू शकतो.»

---

🌍 आपला डेटा परदेशातील सर्व्हरवरही जाऊ शकतो

आज अनेक डिजिटल सेवा जागतिक पातळीवर चालतात. एखाद्या ॲपची सेवा भारतात उपलब्ध असली तरी डेटा भारतातच साठवला किंवा प्रक्रिया केला जातो असे आवश्यक नाही.

काही कंपन्यांच्या privacy policiesमध्ये विविध देशांमध्ये डेटा store किंवा process केला जाऊ शकतो, असे स्पष्ट केलेले असते.

म्हणून “Play Storeवर ॲप उपलब्ध आहे म्हणजे ते माझ्या प्रत्येक वैयक्तिक डेटासाठी सुरक्षित आहे” असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे आहे.

---

🇮🇳 भारतातील कायदेशीर संदर्भ

भारताने Digital Personal Data Protection Act, 2023 मंजूर केला आहे. डिजिटल वैयक्तिक डेटाच्या processingच्या संदर्भात व्यक्तीच्या personal-data protectionच्या अधिकाराला या कायद्याने महत्त्व दिले आहे.

१३ नोव्हेंबर २०२५ रोजी केंद्र सरकारने DPDP Actच्या तरतुदी टप्प्याटप्प्याने लागू करण्याबाबत अधिसूचना जारी केली. त्याच दिवशी Digital Personal Data Protection Rules, 2025 देखील अधिसूचित करण्यात आले.

यामुळे भारतात डिजिटल वैयक्तिक डेटाच्या संरक्षणाबाबतची कायदेशीर चौकट अधिक स्पष्ट होत आहे.

---

🏢 जबाबदारी केवळ वापरकर्त्याची नाही

डेटा संरक्षणाची जबाबदारी केवळ सामान्य नागरिकावर टाकून चालणार नाही.

AI आणि facial-recognition तंत्रज्ञान विकसित करणाऱ्या कंपन्यांनीही privacy, security, data retention आणि responsible use याबाबत योग्य safeguards ठेवणे आवश्यक आहे.

अमेरिकेच्या FTCने facial-recognition technology वापरणाऱ्या कंपन्यांच्या privacy आणि security practicesबाबत यापूर्वीच चिंता व्यक्त केली आहे. काही प्रकरणांमध्ये कंपन्यांविरुद्ध कारवाईही करण्यात आली आहे.

यातून एक स्पष्ट संदेश मिळतो :

«“AI आहे म्हणजे ते अचूक आणि सुरक्षितच आहे” असे समजणे धोकादायक आहे.»

---

👨‍👩‍👧 दुसऱ्यांचे फोटो upload करताना अधिक सावध रहा

स्वतःचा फोटो वापरताना आपण निर्णय घेऊ शकतो. मात्र दुसऱ्या व्यक्तीचा फोटो upload करताना त्यांची परवानगी आणि गोपनीयता यांचा विचार करणे अधिक आवश्यक आहे.

विशेषतः खालील प्रकारचे फोटो मनोरंजनासाठी AI ॲपवर upload करणे टाळावे :

- लहान मुलांचे फोटो

- Aadhaar, Passport किंवा Driving Licence दिसणारे फोटो

- शाळा किंवा महाविद्यालयाचे ओळखपत्र असलेले फोटो

- ऑफिस ID card असलेले फोटो

- घराचा पत्ता किंवा इतर वैयक्तिक माहिती दिसणारे फोटो

- वैद्यकीय किंवा रुग्णालयीन कागदपत्रांशी संबंधित फोटो

- आर्थिक कागदपत्रांसोबतचे फोटो

एका AI filterसाठी एवढी वैयक्तिक माहिती देणे खरोखर आवश्यक आहे का? हा प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे.

---

✅ AI फोटो ॲप वापरण्यापूर्वी १० प्रश्न

१. ॲप अधिकृत App Store/Play Storeवर उपलब्ध आहे का?

२. Developer कोण आहे?

३. Privacy Policy वाचली आहे का?

४. फोटो किती काळ ठेवला जातो?

५. Delete केल्यानंतर serverवरील copy हटवली जाते का?

६. Face data तयार किंवा प्रक्रिया केला जातो का?

७. AI training किंवा product improvementसाठी डेटा वापरला जातो का?

८. Third-party service providersकडे डेटा जातो का?

९. डेटा कोणत्या देशात process किंवा store केला जातो?

१०. Account आणि uploaded content delete करण्याची सुविधा आहे का?

हे दहा प्रश्न विचारणे म्हणजे AIला विरोध करणे नाही; उलट जबाबदार डिजिटल नागरिकत्व स्वीकारणे आहे.

---

🟢 AIचा विरोध नको; अंधानुकरणही नको!

AIमुळे अनेक सकारात्मक शक्यता निर्माण झाल्या आहेत.

जुन्या काळाची कल्पना करता येते.

Creative photography करता येते.

Historical visualisation करता येते.

शैक्षणिक सामग्री अधिक आकर्षक करता येते.

Digital storytellingला नवी दिशा देता येते.

म्हणून प्रश्न “AI वापरायचा की नाही?” हा नसून,

“AI वापरताना आपला डेटा किती आणि कोणाला द्यायचा?”

हा असला पाहिजे.

---

🔔 शेवटचा इशारा नव्हे, तर जागृतीचा संदेश

ज्या फोटोचा भविष्यात गैरवापर झाल्यास आपल्याला गंभीर नुकसान होऊ शकते, असा फोटो केवळ मनोरंजनासाठी कोणत्याही AI सेवेला देण्यापूर्वी दोनदा विचार करणे शहाणपणाचे आहे.

AIला घाबरू नका; पण AIला तुमचा डेटा देताना डोळे उघडे ठेवा.

Trend पाहून क्लिक करण्यापूर्वी — Privacy Policy वाचा.

Filter लावण्यापूर्वी — Data कुठे जातो ते जाणून घ्या.

मनोरंजन करा — पण स्वतःची डिजिटल ओळख जपा.

स्वतःचा फोटो असो किंवा इतरांचा—परवानगी, गोपनीयता आणि डेटा सुरक्षेचा विचार करूनच त्याचा वापर करा.

कारण जगातील कोणतेही ज्ञान हे दुधारी तलवारीसारखे असते. त्याचा योग्य वापर लाभदायक ठरतो; तर अतिरेक किंवा गैरवापर हानीकारक ठरू शकतो.

म्हणूनच आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात जागृकता, विवेक आणि जबाबदार वापर हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे.

“AI वापरा — पण Data Awarenessसह!”

“तंत्रज्ञान स्वीकारा — पण डिजिटल स्वातंत्र्य आणि गोपनीयता जपून!”

---

📚 संदर्भ

- भारत सरकार — Digital Personal Data Protection Act, 2023

- MeitY — DPDP Act Commencement Notification, 13 नोव्हेंबर 2025

- MeitY — Digital Personal Data Protection Rules, 2025

- UK ICO — Biometric Recognition Guidance

- NIST — Biometrics, Face Morphing आणि Identity Risks

- FTC — Facial Recognition Privacy & Security Safeguards

- EPIK — Privacy Policy

- Remini — Privacy Policy

---

✍🏻 लेखक तथा प्रसारक

द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड

संविधान साक्षरता अभियान

दक्ष मुंबईकर समिती (DMS)