सूर्यपुत्र भैयासाहेब आंबेडकर : बाबासाहेबांच्या विचारांचा धम्मदीप पुढे नेणारा वारसदार यशवंत भीमराव आंबेडकर (भैयासाहेब आंबेडकर) १२ डिसेंबर १९१२ – १७ सप्टेंबर १९७७

 

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव घेतले की भारतीय सामाजिक परिवर्तन, समता, स्वाभिमान, शिक्षण आणि बौद्ध धम्माच्या पुनरुत्थानाची महान परंपरा आपल्या डोळ्यांसमोर उभी राहते. या महान वारशाचे पुढील पिढीकडे संक्रमण करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये यशवंत भीमराव आंबेडकर अर्थात भैयासाहेब आंबेडकर यांचे स्थान विशेष आहे.

भैयासाहेब हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि माता रमाबाई आंबेडकर यांचे सुपुत्र. त्यांचा जन्म १२ डिसेंबर १९१२ रोजी मुंबई येथे झाला. बाबासाहेबांच्या जीवनातील संघर्ष, त्यांचे विचार आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा जवळून अनुभव त्यांना मिळाला. त्यामुळे त्यांचे संपूर्ण सार्वजनिक जीवन हे केवळ कौटुंबिक वारशाचे जतन करणारे नव्हते, तर सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीला पुढे नेण्याचा प्रयत्न करणारे होते.

बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतरची जबाबदारी

६ डिसेंबर १९५६ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यानंतर आंबेडकरी समाजासमोर बाबासाहेबांनी दिलेला वैचारिक, सामाजिक आणि धम्माचा वारसा पुढे नेण्याचे मोठे आव्हान होते.

या काळात भैयासाहेबांनी बौद्ध धम्माच्या प्रसारासाठी आणि आंबेडकरी समाजाच्या संघटनासाठी कार्य केले. बुद्धिस्ट सोसायटी ऑफ इंडिया (भारतीय बौद्ध महासभा) ही संस्था बाबासाहेबांनी ४ मे १९५५ रोजी नोंदणीकृत केली होती आणि तिच्या उद्दिष्टांमध्ये भारतात बौद्ध धम्माचा प्रसार, शैक्षणिक संस्था, सामाजिक सेवा आणि धम्मप्रचारासाठी कार्यकर्त्यांची निर्मिती यांचा समावेश होता.

बाबासाहेबांच्या निधनानंतर भैयासाहेबांनी या संस्थेच्या माध्यमातून धम्मकार्याला पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला. उपलब्ध चरित्रात्मक नोंदीनुसार ते बुद्धिस्ट सोसायटी ऑफ इंडियाचे दुसरे अध्यक्ष झाले.

पत्रकारितेच्या माध्यमातून विचारांचा जागर

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी पत्रकारितेला सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन मानले. मूकनायक, बहिष्कृत भारत, जनता आणि प्रबुद्ध भारत या माध्यमांतून त्यांनी समाजातील अन्याय, विषमता आणि शोषणाविरुद्ध वैचारिक लढा उभारला.

या पत्रकारितेच्या परंपरेत भैयासाहेबांनीही योगदान दिले. उपलब्ध चरित्रात्मक नोंदीनुसार त्यांनी ‘जनता’चे संपादन केले आणि १९५६ नंतर ‘प्रबुद्ध भारत’ या माध्यमातून बाबासाहेबांच्या विचारांचा प्रसार करण्याचे काम केले.

ही पत्रकारिता केवळ वृत्तप्रसार नव्हती. ती शिक्षण, समता, सामाजिक न्याय, बौद्ध धम्म आणि स्वाभिमान यांची वैचारिक चळवळ होती.

राजकीय आणि सामाजिक कार्य

भैयासाहेब आंबेडकरांनी सामाजिक प्रश्नांबरोबरच सार्वजनिक आणि राजकीय क्षेत्रातही सहभाग घेतला. १९६० ते १९६६ या काळात ते महाराष्ट्र विधान परिषदेचे सदस्य होते, अशी सदस्य नोंद उपलब्ध आहे.

रिपब्लिकन पक्षाच्या सुरुवातीच्या राजकीय प्रक्रियेशीही त्यांचा संबंध होता. आंबेडकरी समाजाच्या प्रश्नांना सार्वजनिक जीवनात स्थान मिळावे, वंचित समाजाच्या हक्कांचे प्रतिनिधित्व व्हावे आणि सामाजिक न्यायाचा विचार राजकीय क्षेत्रात प्रभावी व्हावा, यासाठी त्यांनी कार्य केले.

धम्म म्हणजे सामाजिक परिवर्तन

भैयासाहेबांचे धम्मकार्य केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नव्हते. बाबासाहेबांनी स्वीकारलेला बौद्ध धम्म हा प्रज्ञा, करुणा, समता आणि मानवी प्रतिष्ठेवर आधारित जीवनदृष्टी होती.

बाबासाहेबांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली आणि लाखो अनुयायांनी त्यांच्यासोबत धम्म स्वीकारला. भारत सरकारच्या डॉ. आंबेडकर फाउंडेशनच्या माहितीनुसार, बाबासाहेबांनी याच काळात The Buddha and His Dhamma हे आपले शेवटचे महत्त्वपूर्ण लेखन पूर्ण केले.

या नवबौद्ध चळवळीचा सामाजिक आशय पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविणे ही भैयासाहेबांसमोरील महत्त्वाची जबाबदारी होती.

संघटन, एकता आणि आंबेडकरी विचार

बाबासाहेबांच्या पश्चात आंबेडकरी समाज विविध अडचणींमधून जात असताना समाजाची एकजूट टिकविणे हे मोठे आव्हान होते. भैयासाहेबांनी आपल्या परीने समाजाला संघटित ठेवण्याचा प्रयत्न केला.

शिक्षण, संघटन, सामाजिक स्वाभिमान, समता आणि बौद्ध धम्म हे आंबेडकरी चळवळीचे प्रमुख आधारस्तंभ पुढे नेणे हा त्यांच्या सार्वजनिक कार्याचा महत्त्वाचा भाग होता.

त्यांचे कार्य समजून घेताना त्यांना केवळ ‘बाबासाहेबांचे पुत्र’ म्हणून पाहणे अपुरे ठरते. त्यांनी स्वतःच्या परीने सामाजिक, धार्मिक, पत्रकारिता आणि सार्वजनिक जीवनात योगदान दिले.

कौटुंबिक वारसा

भैयासाहेब आणि मीराबाई आंबेडकर यांना प्रकाश, रमा, भीमराव आणि आनंदराज अशी चार अपत्ये होती. त्यांचे पुत्र प्रकाश यशवंत आंबेडकर पुढे सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात सक्रिय झाले.

अशा प्रकारे आंबेडकर कुटुंबाचा सामाजिक परिवर्तनाचा वारसा पुढील पिढ्यांमध्येही विविध स्वरूपात पुढे गेला.

आजच्या पिढीसाठी भैयासाहेबांचे महत्त्व

आज भैयासाहेब आंबेडकरांच्या कार्याकडे पाहताना त्यांच्या जीवनातून काही मूलभूत संदेश समोर येतात—

१. विचारांचा वारसा केवळ स्मरणात नव्हे, तर कृतीत जिवंत ठेवावा.

२. सामाजिक परिवर्तनासाठी शिक्षण आणि संघटन आवश्यक आहे.

३. बौद्ध धम्म हा समता, करुणा आणि विवेकाचा सामाजिक संदेश म्हणून समजून घ्यावा.

४. पत्रकारिता आणि वैचारिक संवाद हे समाजजागृतीचे प्रभावी माध्यम आहे.

५. बाबासाहेबांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्यासाठी नव्या पिढीने अभ्यास, संघटन आणि सामाजिक बांधिलकी स्वीकारली पाहिजे.

महापरिनिर्वाण

१७ सप्टेंबर १९७७ रोजी मुंबई येथे भैयासाहेब आंबेडकरांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने बाबासाहेबांच्या कुटुंबातीलच नव्हे तर आंबेडकरी आणि बौद्ध चळवळीतील एका महत्त्वपूर्ण कार्यकर्त्याचा जीवनप्रवास संपला. उपलब्ध चरित्रात्मक नोंदीनुसार त्यांचे पार्थिव चैत्यभूमीशी संबंधित दादर परिसरात अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

उपसंहार

भैयासाहेब आंबेडकरांचे जीवन हे एका महान वडिलांच्या सावलीत जगलेल्या पुत्राचे जीवन म्हणून पाहणे योग्य नाही. ते बाबासाहेबांच्या विचारांचा कठीण काळात वारसा सांभाळणाऱ्या कार्यकर्त्याचे जीवन म्हणून पाहिले पाहिजे.

बाबासाहेबांनी दिलेला समता, स्वातंत्र्य, बंधुता, शिक्षण आणि धम्माचा संदेश समाजापर्यंत पोहोचविण्यासाठी भैयासाहेबांनी आपल्या परीने प्रयत्न केले. पत्रकारिता, धम्मकार्य, सामाजिक संघटन आणि सार्वजनिक जीवनातील त्यांचा सहभाग आंबेडकरी चळवळीच्या इतिहासाचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे.

आज त्यांच्या स्मृतीला अभिवादन करण्याचा सर्वात अर्थपूर्ण मार्ग म्हणजे केवळ जयघोष करणे नव्हे; तर बाबासाहेबांचा विचार अभ्यासणे, बुद्धांचा धम्म समजून घेणे आणि समताधिष्ठित समाजनिर्मितीसाठी कार्य करणे होय.

सूर्यपुत्र भैयासाहेब यशवंत भीमराव आंबेडकर यांच्या कार्यास आणि स्मृतीस कोटी कोटी प्रणाम!

जय भीम!

नमो बुद्धाय!संदर्भासाठी: भारत सरकारच्या डॉ. आंबेडकर फाउंडेशनकडील बाबासाहेबांची माहिती आणि भारत सरकारच्या Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches संग्रहातील Buddhist Soc

iety of India संबंधी दस्तऐवज या लेखासाठी अधिक विश्वसनीय प्राथमिक संदर्भ ठरतात.