अनागारिक धम्मपाल : भारताच्या बौद्ध वारशाच्या पुनरुत्थानाचा धम्मयोद्धा १७ सप्टेंबर १८६४ — २९ एप्रिल १९३३

 

भारतीय भूमी ही तथागत गौतम बुद्धांच्या धम्माची जन्मभूमी आणि त्यांच्या जीवनातील महान घटनांची साक्षीदार आहे. लुंबिनी, बोधगया, सारनाथ आणि कुशीनगर ही स्थळे केवळ भौगोलिक ठिकाणे नाहीत, तर संपूर्ण बौद्ध जगाच्या श्रद्धा, इतिहास आणि वैचारिक परंपरेची केंद्रे आहेत. मात्र अनेक शतकांच्या कालखंडात भारतातील अनेक बौद्ध स्थळांची अवस्था खालावली आणि बौद्ध वारशाचे सार्वजनिक स्मरणही मोठ्या प्रमाणात कमी झाले.

अशा परिस्थितीत श्रीलंकेत जन्मलेला एक तरुण भारताच्या या विस्मृतीत गेलेल्या बौद्ध वारशासाठी आयुष्यभर संघर्ष करण्याचा संकल्प करतो—तो म्हणजे अनागारिक धम्मपाल.

आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचा गौरव करणे नव्हे; तर बौद्ध धम्माच्या जागतिक पुनरुत्थानामागील एका महत्त्वपूर्ण चळवळीचा इतिहास समजून घेणे होय.

जन्म आणि वैचारिक घडण

अनागारिक धम्मपाल यांचा जन्म १७ सप्टेंबर १८६४ रोजी कोलंबो, श्रीलंका येथे झाला. त्यांचे बालनाव डॉन डेव्हिड हेवाविथारणे होते.

तरुणपणी त्यांच्यावर बौद्ध पुनरुज्जीवनाच्या विचारांचा प्रभाव पडला. कर्नल हेन्री स्टील ऑल्कॉट आणि मॅडम हेलेना ब्लाव्हात्स्की यांच्या थिऑसॉफिकल चळवळीशी त्यांचा संबंध आला. या वातावरणातून त्यांना बौद्ध धर्माचा अभ्यास, त्याचा सामाजिक संदेश आणि बौद्ध वारशाच्या संरक्षणाची गरज यांची जाणीव अधिक तीव्र झाली.

त्यांनी पारंपरिक सांसारिक जीवनापेक्षा धम्मकार्याला प्राधान्य दिले. त्यामुळे त्यांनी ‘अनागारिक’ हा मार्ग स्वीकारला. ‘अनागारिक’ म्हणजे गृहत्याग करून धम्माच्या कार्यासाठी समर्पित जीवन जगणारा व्यक्ती. त्यांनी ‘धम्मपाल’ हे नाव स्वीकारले—अर्थात धम्माचे रक्षण करणारा.

बोधगया : जीवनाला दिशा देणारी घटना

१८९१ मध्ये धम्मपाल भारतात आले आणि त्यांनी बोधगया येथे भेट दिली. तथागत बुद्धांना बोधीप्राप्ती झालेल्या या पवित्र स्थळाची तत्कालीन अवस्था पाहून ते अस्वस्थ झाले.

याच अनुभवाने त्यांच्या आयुष्याला निर्णायक दिशा दिली.

बोधगया हे जगातील कोट्यवधी बौद्धांसाठी सर्वोच्च तीर्थस्थळ असूनही त्याच्या व्यवस्थापनात बौद्धांचा प्रभाव अत्यल्प असल्याची बाब त्यांच्या लक्षात आली. त्यामुळे महाबोधी मंदिर आणि भारतातील प्रमुख बौद्ध तीर्थस्थळांचे संरक्षण व पुनरुज्जीवन करण्यासाठी त्यांनी व्यापक चळवळ उभारण्याचा निर्णय घेतला.

महाबोधी सोसायटी : एका जागतिक चळवळीची सुरुवात

१८९१ मध्ये महाबोधी सोसायटीची स्थापना ही धम्मपाल यांच्या कार्यातील ऐतिहासिक घटना मानली जाते.

या संस्थेचा उद्देश केवळ बोधगयेपुरता मर्यादित नव्हता. भारतातील बौद्ध तीर्थक्षेत्रांचे पुनरुज्जीवन, बौद्ध साहित्याचा प्रसार, जगभरातील बौद्ध समाजाला भारतातील पवित्र स्थळांशी जोडणे आणि बुद्धांच्या धम्माचा मानवतावादी संदेश प्रसारित करणे हे त्यामागील व्यापक उद्दिष्ट होते.

या कार्यामुळे श्रीलंका, भारत तसेच आशियातील इतर देशांतील बौद्ध समाजामध्ये भारताच्या बौद्ध वारशाबद्दल नव्याने जागृती निर्माण झाली.

शिकागोतील जागतिक धर्मपरिषद आणि बौद्ध धम्माचा जागतिक परिचय

१८९३ मध्ये अमेरिकेतील शिकागो येथे World's Parliament of Religions आयोजित करण्यात आली. या परिषदेत अनागारिक धम्मपाल यांनी बौद्ध धर्माचे प्रतिनिधित्व केले.

त्यांच्या प्रभावी मांडणीमुळे पाश्चात्त्य जगात बौद्ध धम्माबद्दल उत्सुकता निर्माण झाली. बुद्धांचा धम्म हा केवळ कर्मकांडाचा विषय नसून नैतिकता, प्रज्ञा, करुणा आणि मानवी जीवनाच्या परिवर्तनाशी संबंधित विचारप्रणाली आहे, हा संदेश त्यांनी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मांडला.

या काळात बौद्ध धर्माचा परिचय भारताच्या सीमांपलीकडे नव्या स्वरूपात पोहोचविणाऱ्या व्यक्तींमध्ये धम्मपाल यांचे योगदान महत्त्वाचे ठरले.

भारतातील बौद्ध तीर्थक्षेत्रांसाठी संघर्ष

धम्मपाल यांच्या कार्याचा सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी बौद्ध धम्माला केवळ धार्मिक विचार म्हणून न पाहता त्याच्या ऐतिहासिक वारशाच्या संरक्षणाशी जोडले.

बोधगया, सारनाथ आणि कुशीनगर यांसारख्या स्थळांकडे त्यांनी विशेष लक्ष दिले. भारतातील बुद्धकालीन वारसा पुन्हा जागृत करण्यासाठी त्यांनी प्रचार, लेखन, संघटन आणि संस्थात्मक कार्याचा वापर केला.

त्यांच्या प्रयत्नांमुळे भारतातील बौद्ध स्थळांकडे आंतरराष्ट्रीय बौद्ध समाजाचे लक्ष वेधले गेले. पुढील काळात या स्थळांवर विहारे, धर्मशाळा आणि बौद्ध संस्थांच्या उभारणीला चालना मिळाली.

सारनाथ आणि मूलगंध कुटी विहार

तथागत बुद्धांनी ज्ञानप्राप्तीनंतर आपला पहिला धम्मोपदेश सारनाथ येथे दिला. त्यामुळे सारनाथला बौद्ध इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.

धम्मपाल यांनी सारनाथच्या पुनरुज्जीवनासाठी मोठे प्रयत्न केले. त्यांच्या कार्याशी संबंधित सर्वात प्रसिद्ध स्मारकांपैकी एक म्हणजे मूलगंध कुटी विहार.

या विहारामुळे सारनाथ पुन्हा आंतरराष्ट्रीय बौद्ध यात्रेच्या नकाशावर ठळकपणे आले. विविध देशांतील बौद्ध अनुयायांना भारतातील बुद्धभूमीशी जोडण्याचे काम या उपक्रमातून झाले.

धम्म म्हणजे केवळ पूजा नव्हे, तर आचरण

धम्मपाल यांच्या विचारांमध्ये बुद्धांच्या शिकवणीतील नैतिकता आणि विवेकाला विशेष महत्त्व होते.

बुद्धांनी सांगितलेल्या प्रज्ञा, शील आणि करुणा या मूल्यांचा सामाजिक जीवनाशी संबंध जोडणे आवश्यक आहे, असा त्यांच्या कार्याचा व्यापक आशय दिसून येतो.

बौद्ध धम्माचा प्रसार म्हणजे केवळ विहार बांधणे किंवा तीर्थयात्रा करणे नव्हे; तर मानवी जीवनात नैतिकता, करुणा, विवेक, समता आणि जबाबदारी निर्माण करणे होय—ही दिशा त्यांच्या कार्यातून अधोरेखित होते.

भारत आणि श्रीलंकेतील बौद्ध संबंधांना नवे बळ

धम्मपाल यांच्या कार्यामुळे भारत आणि श्रीलंका यांच्यातील ऐतिहासिक बौद्ध संबंधांना आधुनिक काळात नवी ऊर्जा मिळाली.

श्रीलंकेतील बौद्ध समाजाला भारतातील बुद्धभूमीशी पुन्हा जोडणे आणि भारतातील बौद्ध वारसा जगासमोर आणणे, हे त्यांच्या कार्याचे दोन परस्परपूरक पैलू होते.

त्यांनी बौद्ध समाजात आत्मविश्वास निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आणि बुद्धांच्या जीवनाशी संबंधित स्थळांचे महत्त्व जगाला समजावून सांगितले.

आयुष्याच्या अखेरीस भिक्खू जीवन

आयुष्यभर अनागारिक म्हणून धम्मकार्य केल्यानंतर १९३१ मध्ये त्यांनी भिक्खू दीक्षा स्वीकारली आणि त्यांना भिक्खू श्री देवमित्त धम्मपाल हे नाव मिळाले.

२९ एप्रिल १९३३ रोजी सारनाथ येथे त्यांचे निधन झाले.

त्यांच्या जीवनातील एक उल्लेखनीय विचार म्हणजे भारतभूमीत पुन्हा जन्म घेऊन बुद्धधम्माच्या प्रसारासाठी कार्य करण्याची त्यांची इच्छा. हा विचार त्यांच्या भारत आणि बुद्धभूमीशी असलेल्या भावनिक व आध्यात्मिक नात्याचे प्रतीक मानला जातो.

आजच्या पिढीसाठी धम्मपालांचा संदेश

आजच्या काळात अनागारिक धम्मपाल यांचे कार्य केवळ इतिहास म्हणून वाचणे पुरेसे नाही. त्यांच्या जीवनातून काही मूलभूत प्रश्न आपल्यासमोर येतात—

आपल्या इतिहासाचे आपण किती जतन करतो?

आपल्या सांस्कृतिक वारशाची पुढच्या पिढीला किती माहिती देतो?

धम्मातील करुणा, प्रज्ञा आणि समतेची मूल्ये आपल्या सामाजिक जीवनात किती उतरवतो?

धम्मपालांनी आपल्या कार्यातून दाखवून दिले की, एखाद्या महान परंपरेचे पुनरुज्जीवन केवळ भावनिक घोषणांनी होत नाही. त्यासाठी अभ्यास, संघटन, सातत्य, संस्था उभारणी आणि प्रत्यक्ष कृती आवश्यक असते.

निष्कर्ष

अनागारिक धम्मपाल हे आधुनिक बौद्ध पुनरुत्थानाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे नाव आहे. त्यांनी श्रीलंकेतून भारताकडे पाहिले आणि भारतातील बुद्धभूमीला पुन्हा जागतिक बौद्ध समाजाच्या केंद्रस्थानी आणण्यासाठी आयुष्य समर्पित केले.

बोधगयेपासून सारनाथपर्यंत आणि भारतापासून जगभरापर्यंत त्यांनी बुद्धांच्या वारशाची ज्योत पोहोचवण्याचे कार्य केले.

आज त्यांच्या जयंतीदिनी त्यांचे स्मरण करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे केवळ त्यांचे नाव घेणे नव्हे, तर त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा घेऊन बुद्धांचा धम्म—प्रज्ञा, करुणा, शील, समता आणि मानवकल्याणाचा धम्म—समजून घेणे आणि पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे.

अनागारिक धम्मपाल यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!