१ सप्टेंबर १९८९ रोजी *‘धम्मलिपी’*च्या अंकात संपादक राजा ढाले यांनी माझ्या एका प्रश्नाला दिलेले उत्तर आज, जवळपास चार दशके उलटून गेल्यानंतरही तितकेच अस्वस्थ करणारे आणि विचारप्रवर्तक वाटते. प्रश्न होता—‘बावीस प्रतिज्ञा कालबाह्य झालेल्या आहेत काय? कशाप्रकारे?’
राजा ढाले यांचे उत्तर सरळ ‘हो’ किंवा ‘नाही’ असे नव्हते. त्यांनी बावीस प्रतिज्ञांकडे एका वेगळ्याच वैचारिक चौकटीतून पाहिले. त्यांच्या मते बावीस प्रतिज्ञांपैकी काही प्रतिज्ञा विशिष्ट ऐतिहासिक परिस्थितीत हिंदू धर्मातून बौद्ध धम्मात प्रवेश करणाऱ्या व्यक्तीच्या मानसिकतेचा बदल घडविण्यासाठी आवश्यक होत्या; परंतु त्या स्वतः बौद्ध धम्माची अंतिम, सार्वकालिक आणि सर्वमान्य तत्त्वे नाहीत. उलट, त्यातील काही प्रतिज्ञा हिंदू मानसिकतेपासून बौद्ध मानसिकतेकडे जाणारा संक्रमणाचा पूल आहेत.
याच ठिकाणी ढाले यांच्या मांडणीचे महत्त्व आहे.
प्रतिज्ञांचा जन्म कोणत्या ऐतिहासिक गरजेतून झाला?
बावीस प्रतिज्ञांचा विचार करताना १९५६ च्या सामाजिक आणि ऐतिहासिक परिस्थितीपासून सुरुवात करावी लागते.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्म स्वीकारला. त्या वेळी त्यांच्यासमोर केवळ धर्मांतराचा प्रश्न नव्हता; जुनी सामाजिक-धार्मिक मानसिकता मोडून नवी माणूसकेंद्री, समतावादी आणि विवेकनिष्ठ मानसिकता निर्माण करण्याचा प्रश्न होता.
आंबेडकरांच्या मते बौद्ध धम्मात गृहस्थांसाठी स्वतंत्र धम्मदीक्षाविधीची उणीव होती. The Buddha and His Dhamma मध्ये त्यांनी उपासकाच्या धम्मप्रवेशासाठी स्वतंत्र विधी नसल्याची समस्या मांडली होती. या उणीवेमुळे व्यक्ती एका धार्मिक परंपरेतून दुसऱ्या परंपरेत गेल्यानंतरही जुन्या श्रद्धा आणि नव्या धम्माचा एकाच वेळी स्वीकार करू शकत होती, अशी त्यांची चिंता होती.
म्हणूनच बावीस प्रतिज्ञांकडे केवळ ‘धार्मिक शपथा’ म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल. त्या धार्मिक पुनर्जन्माचा सामाजिक आणि मानसिक कार्यक्रम होत्या.
‘देव नाकारणे’ हीच बौद्धता नव्हे
बावीस प्रतिज्ञांच्या पहिल्या भागात ब्रह्मा-विष्णू-महेश, राम-कृष्ण, गौरी-गणपती, अवतारवाद, बुद्ध हा विष्णूचा अवतार असल्याची कल्पना, श्राद्ध-पिंडदान आणि ब्राह्मणांच्या धार्मिक विधींचा त्याग यांचा स्पष्ट उल्लेख आहे.
या प्रतिज्ञांचा तत्कालीन संदर्भ लक्षात घेतला तर त्यांचा अर्थ अधिक स्पष्ट होतो.
बाबासाहेब ज्या समाजाला बौद्ध धम्मात घेऊन जात होते, तो समाज शतकानुशतके हिंदू जातिव्यवस्थेच्या सामाजिक आणि धार्मिक चौकटीत जगला होता. त्यामुळे ‘हिंदू धर्म सोडणे’ हा केवळ नाव बदलण्याचा प्रकार नव्हता. ज्या श्रद्धा, कर्मकांडे, देवकल्पना आणि सामाजिक उतरंड माणसाच्या कनिष्ठतेला वैधता देत होती, त्यांच्यापासून सार्वजनिक ताटातूट करणे आवश्यक होते.
यासाठीच प्रतिज्ञांची भाषा अत्यंत ठोस आणि विशिष्ट आहे.
आजच्या काळात मात्र एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो—
ज्या व्यक्तीचा जन्मच बौद्ध कुटुंबात झाला आहे आणि जिच्या सामाजिक-वैचारिक संस्कारांत ब्रह्मा-विष्णू-महेश, श्राद्ध-पिंडदान किंवा ब्राह्मणांच्या धार्मिक कर्मकांडांचा स्वीकारच नाही, तिने त्या गोष्टींचा त्याग करण्याची प्रतिज्ञा पुन्हा का घ्यावी?
राजा ढाले यांच्या प्रश्नाचा गाभा इथे आहे.
‘बौद्ध म्हणून जन्माला येता येत नाही’—या विधानाचा पुनर्विचार
ढाले यांनी एका प्रसंगाचा उल्लेख केला आहे. पुण्यातील एका बौद्ध विचारवंताने त्यांना सांगितले—‘बौद्ध म्हणून कोणी जन्मास येत नसतो, तर बौद्ध बनावे लागते.’
ढाले यांनी त्याला दिलेले प्रत्युत्तर केवळ उपरोधिक नाही; ते बौद्ध ओळखीच्या स्वरूपावर प्रश्न उपस्थित करते.
जर ‘बौद्ध’ ही केवळ एका विशिष्ट दिवशी विधी करून प्राप्त होणारी ओळख असेल, तर बौद्ध धम्माचा विचार, नैतिकता आणि जीवनदृष्टीशी असलेला संबंध कुठे राहतो?
एखाद्या मुलाचा जन्म बौद्ध कुटुंबात झाला, त्याचे संस्कार समता, करुणा, प्रज्ञा आणि विवेक यांच्या आधारे झाले, त्याला जातिभेद मान्य नाही, कर्मकांड मान्य नाही, देव-अवतारवाद मान्य नाही—तर तो केवळ ‘विधी झालेला नाही’ म्हणून बौद्ध नाही असे म्हणणे कितपत तर्कसंगत आहे?
हा प्रश्न आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
कारण धम्म हा फक्त विधी नाही; तो जीवनपद्धती आहे.
मात्र येथे ढाले यांच्या भूमिकेची दुसरी बाजूही तपासावी लागते
राजा ढाले यांचा युक्तिवाद अत्यंत प्रभावी असला तरी त्याला एक महत्त्वाची ऐतिहासिक मर्यादा आहे.
बावीस प्रतिज्ञा केवळ ‘हिंदूंच्या मानसिकतेवर उपचार करणाऱ्या तात्पुरत्या सूचना’ होत्या असे म्हणणेही पुरेसे नाही.
अलीकडील शैक्षणिक अभ्यास बावीस प्रतिज्ञांकडे नवयान बौद्ध ओळख घडविणाऱ्या विशिष्ट धार्मिक-नैतिक चौकटी म्हणून पाहतो. त्यात हिंदू धार्मिक देवता आणि कर्मकांडांचा नकार असला तरी पुढे समता, अष्टांगिक मार्ग, पारमिता, करुणा, नैतिक आचरण आणि बुद्धाच्या धम्मानुसार जीवन जगण्याची प्रतिज्ञा आहे. त्यामुळे त्या केवळ ‘हिंदूविरोधी’ विधानांचा संच नाहीत; त्या नव्या सामाजिक-नैतिक व्यक्तिमत्त्वाच्या निर्मितीचा कार्यक्रमही आहेत.
म्हणूनच बावीस प्रतिज्ञांचे दोन स्तर वेगळे करणे आवश्यक आहे—
एक : जुन्या धार्मिक ओळखीपासून ताटातूट.
दोन : नव्या धम्ममूल्यांचा स्वीकार.
पहिला भाग ऐतिहासिक परिस्थितीशी अधिक निगडित आहे; दुसरा भाग सार्वकालिक नैतिक आशयाकडे निर्देश करतो.
‘कालबाह्य’ हा शब्दच कदाचित चुकीचा आहे
माझ्या मते या चर्चेत सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की आपण ‘बावीस प्रतिज्ञा कालबाह्य झाल्या का?’ असे विचारण्याऐवजी—
‘बावीस प्रतिज्ञांचा आशय आज कोणत्या स्वरूपात समजून घ्यायचा?’
हा प्रश्न विचारायला हवा.
कारण ‘कालबाह्य’ म्हटले की जणू त्या संपूर्णपणे निरुपयोगी ठरल्या असा अर्थ निघतो. पण तसे नाही.
आजही जातिव्यवस्था, धार्मिक अंधश्रद्धा, कर्मकांड, अवतारवाद, दैववाद, सामाजिक विषमता आणि धार्मिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पना समाजात अस्तित्वात आहेत. त्यामुळे प्रतिज्ञांचा पहिला भाग पूर्णपणे इतिहासजमा झाला असे म्हणता येणार नाही.
त्याच वेळी, आजचा बौद्ध समाज १९५६ च्या परिस्थितीत नाही. शिक्षण वाढले आहे, पिढ्या बदलल्या आहेत, सामाजिक अनुभव बदलले आहेत, जागतिक बौद्ध समाजाशी संवाद वाढला आहे आणि आधुनिक विज्ञान-विवेकवादाची आव्हानेही बदलली आहेत.
म्हणून प्रतिज्ञांचे अक्षर आणि त्यांचा आशय यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे.
राजा ढाले यांच्या मांडणीतील सर्वाधिक महत्त्वाचा मुद्दा : ‘गुण’ की ‘संख्या’?
ढाले यांचा सर्वाधिक धाडसी प्रस्ताव म्हणजे बावीस प्रतिज्ञांची संख्या बदलली तरी चालेल, असे ते म्हणतात.
यामागे त्यांचा मूलभूत आग्रह असा आहे की ‘बावीस’ हा आकडा पवित्र नाही; प्रतिज्ञांचा आशय महत्त्वाचा आहे.
हा मुद्दा अत्यंत गांभीर्याने घेण्यासारखा आहे.
धम्माच्या बाबतीत एखाद्या विधानाची संख्या, शब्दरचना किंवा विधीचे बाह्य स्वरूप यापेक्षा त्यातून निर्माण होणारी प्रज्ञा, शील, करुणा आणि समता महत्त्वाची असायला हवी.
बौद्ध धम्माला जर प्रश्न विचारण्याची, तपासण्याची आणि अनुभवाच्या कसोटीवर गोष्टी पडताळण्याची परंपरा मानली, तर बावीस प्रतिज्ञांकडेही चिकित्सक बुद्धीने पाहणे हीच त्या परंपरेशी सुसंगत भूमिका ठरेल.
मात्र याचा अर्थ असा नाही की कुणालाही मनमानीने प्रतिज्ञा बदलण्याचा अधिकार मिळतो. कारण १९५६ ची धम्मदीक्षा ही एक ऐतिहासिक सामूहिक घटना होती आणि बावीस प्रतिज्ञा त्या चळवळीच्या सामूहिक स्मृतीचा महत्त्वाचा भाग बनल्या आहेत.
म्हणून पुनर्वाचन आणि मनमानी फेरफार यात फरक करणे गरजेचे आहे.
प्रतिज्ञा क्रमांक ९ आणि १० आज अधिक महत्त्वाच्या नाहीत काय?
‘सर्व मनुष्य समान आहेत.’
‘मी समता स्थापन करण्याचा प्रयत्न करीन.’
या दोन प्रतिज्ञांकडे पाहिले की बावीस प्रतिज्ञांचा खरा सामाजिक गाभा समोर येतो.
बौद्ध धम्माचा आंबेडकरी अर्थ समजून घेताना समता ही केवळ नैतिक सद्गुण नसून सामाजिक कार्यक्रम बनते.
याच कारणामुळे बावीस प्रतिज्ञांचा दुसरा भाग आजही अत्यंत जिवंत आहे.
अष्टांगिक मार्ग, पारमिता, करुणा, चोरी न करणे, खोटे न बोलणे, लैंगिक अनाचार टाळणे, व्यसनांपासून दूर राहणे, ज्ञान-शील-करुणेच्या आधारे जीवन जगणे—या मूल्यांना कालबाह्य म्हणता येत नाही. प्रतिज्ञांच्या अधिकृत उपलब्ध आवृत्त्यांमध्ये हे घटक स्पष्टपणे दिसतात.
म्हणजेच प्रतिज्ञांचा नैतिक केंद्रबिंदू कालातीत आहे; त्यांची काही संदर्भविशिष्ट भाषा ऐतिहासिक आहे.
खरी विसंगती कुठे आहे?
राजा ढाले यांनी उपस्थित केलेला सर्वांत अस्वस्थ करणारा मुद्दा म्हणजे प्रतिज्ञा म्हणणे आणि प्रत्यक्ष जीवनातील आचार यातील विसंगती.
‘श्राद्ध-पिंडदान करणार नाही’ अशी प्रतिज्ञा घ्यायची आणि त्यानंतर वेगवेगळ्या नावांनी नव्या कर्मकांडांची निर्मिती करायची, तर प्रश्न निर्माण होतो—
आपण हिंदू कर्मकांड नाकारले की केवळ त्याचे नाव बदलले?
‘बौद्ध विधी’ या नावाखाली जर पुन्हा अदृश्य शक्ती, आत्मा, पुण्यसंचय, मृतात्मा, परलोक, दैवी हस्तक्षेप यांसारख्या कल्पनांना स्थान दिले गेले, तर बौद्ध धम्माच्या विवेकवादी आशयाचे काय?
हा प्रश्न कोणत्याही एका व्यक्तीपुरता मर्यादित नाही. तो संपूर्ण बौद्ध समाजासमोर उभा आहे.
कारण धर्मांतर म्हणजे कर्मकांड बदलणे नव्हे; मानसिकता बदलणे.
‘हिंदूविरोध’ आणि ‘बौद्धत्व’ यांत फरक करावा लागेल
बावीस प्रतिज्ञांवर चर्चा करताना आणखी एक सूक्ष्म फरक करणे आवश्यक आहे.
बुद्धत्व म्हणजे केवळ ‘मी अमुक देव मानत नाही’ एवढेच नाही.
देव नाकारणे हे बौद्ध विवेकाचे एक अंग असू शकते; परंतु प्रज्ञा, करुणा, शील, समता आणि दुःखनिवारणाची सक्रिय जीवनदृष्टी निर्माण करणे हे बौद्धत्वाचे अधिक व्यापक आव्हान आहे.
जर एखाद्याने बावीस प्रतिज्ञा तोंडपाठ केल्या, पण जातिभेद केला, स्त्री-पुरुष विषमता मानली, अंधश्रद्धा पसरवली, व्यक्तिपूजा केली, असमानतेला समर्थन दिले, तर त्याच्या तोंडातील प्रतिज्ञा आणि जीवनातील आचरण यांच्यातील दरी उघडी पडते.
म्हणूनच प्रश्न ‘प्रतिज्ञा म्हटल्या का?’ एवढाच नसून—
‘प्रतिज्ञांनी माणूस बदलला का?’
हा असायला हवा.
‘बौद्ध जन्माने की संस्काराने?’ यापेक्षा ‘बौद्धत्व जगण्यात आहे का?’ हा प्रश्न
‘बौद्ध म्हणून जन्माला येता येत नाही’ हे विधान एका अर्थाने बरोबर आहे—कारण कोणतीही धार्मिक ओळख जैविक गुणधर्म नाही.
पण त्याचा दुसरा अर्थही लक्षात घ्यावा लागेल.
बौद्ध होणे म्हणजे केवळ एका दिवशी विधी करून नवीन धार्मिक ओळख धारण करणे नाही.
बौद्ध होणे म्हणजे स्वतःच्या विचारपद्धतीचे रूपांतर करणे.
जातिभेदाचा त्याग, विवेकाचा स्वीकार, करुणेचा विकास, समतेसाठी संघर्ष, नैतिक जीवन, अंधश्रद्धेचा प्रतिकार आणि मानवी प्रतिष्ठेची जपणूक—या प्रक्रियेतून बौद्धत्व विकसित होते.
यामुळेच राजा ढाले यांचा मूलभूत आग्रह आजही महत्त्वाचा ठरतो—
विधीपेक्षा विचार महत्त्वाचा.
शब्दापेक्षा आचरण महत्त्वाचे.
संख्येपेक्षा आशय महत्त्वाचा.
ओळखीपेक्षा मानसिक परिवर्तन महत्त्वाचे.
आज बावीस प्रतिज्ञांचे पुनर्वाचन कसे करावे?
माझ्या मते, आज बावीस प्रतिज्ञा रद्द करण्याची नव्हे तर त्यांचे तीन स्तरांवर पुनर्वाचन करण्याची गरज आहे.
पहिला स्तर : ऐतिहासिक ताटातूट
१९५६ मध्ये हिंदू धार्मिक व्यवस्थेतून बाहेर पडताना ज्या देवकल्पना, कर्मकांड आणि सामाजिक रूढींचा स्पष्ट त्याग आवश्यक होता, त्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व मान्य करणे.
दुसरा स्तर : सार्वकालिक बौद्ध मूल्ये
समता, करुणा, प्रज्ञा, शील, अष्टांगिक मार्ग, नैतिक जीवन, विवेक आणि मानवमुक्ती या मूल्यांना केंद्रस्थानी ठेवणे.
तिसरा स्तर : आधुनिक पुनर्मांडणी
आजच्या काळातील अंधश्रद्धा, छद्मविज्ञान, जातीय अस्मिता, धार्मिक द्वेष, स्त्रीविषमता, व्यक्तिपूजा, उपभोक्तावाद, पर्यावरणीय विनाश आणि वैज्ञानिक विवेकाच्या अभावासमोर बौद्ध धम्माची भूमिका काय असावी, हा नवा प्रश्न विचारणे.
अशी पुनर्मांडणी केली तर बावीस प्रतिज्ञा इतिहासाच्या संग्रहालयात न जाता जिवंत सामाजिक-नैतिक दस्तऐवज बनू शकतात.
राजा ढाले यांच्या लेखाची खरी ताकद
राजा ढाले यांचा १९८९ मधील लेख आज पुन्हा वाचताना मला त्याचे सर्वांत मोठे महत्त्व ‘बावीस प्रतिज्ञा कमी कराव्यात’ या प्रस्तावात वाटत नाही.
त्याचे खरे महत्त्व आहे—
त्यांनी प्रतिज्ञांना प्रश्न विचारण्याचे धाडस केले.
आंबेडकरांना मानणे म्हणजे आंबेडकरांनी सांगितलेल्या प्रत्येक शब्दाला प्रश्न न विचारता पवित्र मंत्र बनवणे नव्हे. उलट, आंबेडकरी परंपरेचे वैशिष्ट्यच चिकित्सा, तर्क, विवेक आणि परिवर्तनशीलता यात आहे.
बाबासाहेबांनी स्वतः धर्माकडे सामाजिक आणि नैतिक कसोटीवर पाहिले. त्यांनी बौद्ध धम्म स्वीकारताना त्याला भारतीय सामाजिक वास्तवाशी जोडले. म्हणूनच १९५६ च्या बावीस प्रतिज्ञा ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक क्षणी निर्माण झालेली सर्जनशील हस्तक्षेपाची कृती म्हणून समजून घेणे आवश्यक आहे. आधुनिक संशोधनातही बावीस प्रतिज्ञांना आंबेडकरांनी घडवलेल्या नवयानाच्या विशिष्ट नैतिक आणि धार्मिक चौकटीचा भाग मानले जाते.
मग बावीस प्रतिज्ञा कालबाह्य झाल्या आहेत का?
माझे उत्तर असे असेल—
नाही; पण त्यांचे एकरेषीय, अक्षरशः आणि संदर्भविरहित वाचन कालबाह्य होऊ शकते.
१९५६ च्या धर्मांतराच्या ऐतिहासिक संदर्भात त्यांचे जे कार्य होते ते आजही समजून घ्यावे लागेल. त्याच वेळी पुढच्या पिढ्यांसाठी त्या प्रतिज्ञांचा आशय अधिक व्यापक सामाजिक आणि मानवी संदर्भात मांडावा लागेल.
ज्या प्रतिज्ञा हिंदू धार्मिक मानसिकतेपासून ताटातूट घडवतात, त्यांचा इतिहास समजून घ्यावा.
ज्या प्रतिज्ञा बौद्ध नैतिकता सांगतात, त्यांचे आचरण करावे.
आणि जिथे नव्या काळाने नवे प्रश्न निर्माण केले आहेत, तिथे बाबासाहेबांच्या चिकित्सक बुद्धीने नव्या उत्तरांचा शोध घ्यावा.
बावीस हा आकडा पवित्र करण्यापेक्षा त्या बावीस प्रतिज्ञांमागची प्रज्ञा, समता, करुणा आणि मानवी मुक्तीची आकांक्षा जिवंत ठेवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
कारण शेवटी—
बावीस प्रतिज्ञा म्हणणे ही सुरुवात आहे;
बावीस प्रतिज्ञांप्रमाणे जगणे ही खरी कसोटी आहे.
आणि त्याहूनही पुढे जाऊन—
ज्या मानसिकतेविरुद्ध आपण प्रतिज्ञा घेतल्या, ती मानसिकता आपल्या स्वतःच्या मनात पुन्हा जन्माला येऊ न देणे—हेच त्या प्रतिज्ञांचे खरे यश आहे.
राजा ढाले यांनी १९८९ मध्ये उपस्थित केलेला प्रश्न म्हणूनच आजही संपलेला नाही. उलट, नव्या पिढीसमोर तो अधिक व्यापक रूपाने उभा आहे—
आपल्याला ‘बावीस प्रतिज्ञांचे पठण करणारे बौद्ध’ व्हायचे आहे की ‘बौद्ध विचार करणारे आणि बौद्ध मूल्ये जगणारे माणूस’ व्हायचे आहे?
याचे उत्तर प्रत्येकाने स्वतःच्या विवेकाने शोधायचे आहे.
सर, या लेखात मी राजा ढाले यांच्या भूमिकेला अंधसमर्थन न देता तिचे ऐतिहासिक महत्त्व आणि मर्यादा दोन्ही दाखवण्याचा प्रयत्न केला आहे
. विशेषतः “प्रतिज्ञा रद्द कराव्यात” आणि “प्रतिज्ञांचे पुनर्वाचन करावे” या दोन वेगळ्या भूमिका स्पष्ट केल्या आहेत.
Post a Comment
0 Comments