क्रांतिकारी संत कबीर : विचार आणि व्यक्तिमत्त्व - अरुण वाघ

डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर यांनी आपले तीन गुरु भगवान बुद्ध, संत कबीर आणि महात्मा ज्योतिराव फुले असल्याचे सांगितले आहे. या विधानामुळे क्रांतिकारी संत कबीरांविषयी व्यापक जिज्ञासा निर्माण झाली आहे आणि त्या जिज्ञासेचे समाधान होणे आवश्यक आहे.

आपली अडचण अशी आहे की, आपल्यापैकी बहुतेकांना क्रांतिकारी संत कबीरांविषयी फारशी माहिती नाही. त्यांच्या वैयक्तिक जीवनाबद्दल माहिती मिळविण्यासाठी त्यांचा प्रमुख ग्रंथ बीजक देखील फारशी मदत करीत नाही. इतर अनेक महापुरुषांप्रमाणेच कबीरांच्या जन्मस्थानाबद्दल आणि जन्मकाळाबद्दलही मतभेद आहेत.

क्रांतिकारी संत कबीरांचे माता-पिता कोण होते, याबद्दल निश्चित अशी कोणतीही माहिती उपलब्ध नाही. त्यांच्या जन्मकालाबद्दल अनेक मते प्रचलित आहेत. त्यांपैकी स्वतः कबीरपंथीयांनी मान्य केलेले पारंपरिक मत सर्वाधिक प्रचलित आहे. त्यानुसार संत कबीरांचा जन्म इ.स. १३९८ मध्ये झाला आणि इ.स. १५१९ मध्ये त्यांचे निधन झाले. म्हणजेच त्यांचे आयुष्य सुमारे एकशे एकवीस वर्षांचे होते.

कबीरांविषयीच्या प्रचलित आख्यायिका

क्रांतिकारी संत कबीरांविषयी प्रचलित असलेल्या अनेक मान्यतांना कोणताही ठोस आधार नाही. त्यांच्या पत्नी अथवा पत्नींची नावे लोई, धनिया किंवा रमजनिया अशी सांगितली जातात आणि त्यांना कमाल नावाचा पुत्र होता, असेही म्हटले जाते.

यासाठी पुढील ओळ पुरावा म्हणून सांगितली जाते—

“डूबा वंस कबीर का, उपजा पूत कमाल।”

परंतु कबीरांच्या बीजक ग्रंथामध्ये त्यांच्या पत्नीचा किंवा पुत्राचा कुठेही स्पष्ट उल्लेख आढळत नाही. ते गृहस्थ होते, यालाही ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. उलट, बीजकचा मनापासून आणि चिकित्सकपणे अभ्यास केल्यास कबीर हे विरक्त संत होते, असेच अधिक ठामपणे जाणवते.

तसेच, कबीर हे जुलाहे म्हणजे विणकर होते, ही मान्यता तर घराघरांत पसरलेली आहे. कबीरांची काल्पनिक चित्रे आणि त्यांची प्रसिद्ध रचना—

“झीनी झीनी बीनी चदरिया,

दास कबीरा जतन से ओढ़ी, जस की तस धर दीनी चदरिया।”

यांचा उल्लेख करून या मताला पुष्टी दिली जाते.

परंतु या रचनेत ‘चादर’ हा शब्द शरीरासाठी प्रतीकात्मक अर्थाने वापरलेला आहे. त्या ठिकाणी ही चादर स्वतः कबीरांनी विणली होती, असे कोठेही म्हटलेले नाही.

कबीरवाणीतील प्रतीकात्मक आणि आध्यात्मिक अर्थ

कबीरांच्या बीजकमध्ये अनेक अशी वचने आहेत की त्यांचा शब्दशः अर्थ घेणे शक्य नाही. उदाहरणार्थ, एका ठिकाणी ते म्हणतात—

“हरि मोर पीव, मैं राम की बहुरिया।”

मग याचा अर्थ असा घ्यायचा का की कबीर स्त्री होते?

एका ठिकाणी तर असेही म्हटले आहे—

“मेरी माता मर गई और मैं बहुत सुखी हो गया। अब मैं न अंगरखा पहनूंगा और न मुझे ठंडी लगेगी।”

येथे वरवर पाहता मोठा विरोधाभास दिसतो. आईच्या मृत्यूमुळे आनंदी होण्याची गोष्ट आणि अंगरखा न घातल्यावरही थंडी न वाजण्याची गोष्ट—यांचा शब्दशः अर्थ लावता येणार नाही.

अशा सर्व कथनांचा संबंध अध्यात्माशी आणि प्रतीकात्मक अनुभवाशी आहे.

याचा स्पष्ट अर्थ असा की—

माझी जननी म्हणजे तृष्णा मरण पावली. त्यामुळे मी सुखी झालो. आता मी केवळ साधक राहिलो नाही, तर सिद्ध अवस्थेला पोहोचलो आहे.

थंडीपासून संरक्षण करण्यासाठी अंगरखा घातला जातो. परंतु येथे ‘अंगरखा’ हाही प्रतीकात्मक शब्द आहे. साधक सिद्धावस्थेला पोहोचल्यानंतर त्याला बाह्य विधी-निषेधांच्या बंधनांची आवश्यकता उरत नाही.

याचा आशय असा की, साधक सिद्धावस्थेला पोहोचला आहे आणि आता त्याला कर्मकांड, विधी आणि निषेध यांच्या नियमांचे पालन करण्याची गरज उरलेली नाही.

कबीर आणि त्यांची परंपरा

दक्षिण भारतातील कबीरांच्या समकालीन प्रसिद्ध विद्वान सर्वाजित यांनी कबीरांचे शिष्यत्व स्वीकारले होते. त्यांचे नाव पुढे श्री श्रुती गोपाल साहेब असे पडले. ते काशीतील कबीर चौऱ्याचे पहिले महंत झाले. त्यांच्या काळापासून आजपर्यंत ही परंपरा चालू आहे.

या परंपरेतही सद्गुरू कबीरांना विरक्त साधू म्हणूनच मानले जाते.

जरी बीजक हा कबीरपंथीयांचा ‘वेद’ मानला जात असला, तरी त्याच्या अभ्यासातील सर्वांत मोठी अडचण अशी आहे की, त्यामध्ये आधुनिक पद्धतीची विरामचिन्हे नाहीत.

अनेक ठिकाणी कबीरांनी पूर्वपक्ष म्हणून काही मतांचा उल्लेख केला आहे. परंतु त्या मतांनाच कबीरांचे स्वतःचे मत समजले जाते. लोक हे समजून घेण्याचा प्रयत्नही करीत नाहीत की त्याच्याच आसपास उत्तरपक्ष असतो, ज्यामध्ये कबीर त्या पूर्वपक्षाचे खंडन करतात.

वास्तविक, उत्तरपक्षामध्ये व्यक्त झालेले मत हेच कबीरांचे खरे मत असते.

कबीरांची ‘उलटवासी’

कबीरवाणीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या उलटवासी.

‘उलटवासी’ या शब्दाचा अर्थ असा लावता येईल की, एखादे वचन वरवर पाहता उलटे, विचित्र किंवा विरोधाभासी वाटते; पण त्यामध्ये अत्यंत तीव्र आणि करारी आघात करणारा खोल अर्थ दडलेला असतो.

उदाहरणार्थ—

आग जले चुल्हा भुनियावे,

खाने वाले को रोटी खावे।

कहत कबीर सुनो भाई साधो,

बरसेगा कम्बल, भीजेगा पानी।

हे कथन बीजकमध्ये आहे की नाही, याची खात्री नाही. परंतु नसले तरीही ते कबीरांच्या उलटवासी शैलीशी अत्यंत सुसंगत वाटते.

आणि जर ते कबीरांचेच असेल, तर आजच्या सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीवर त्याची किती तीव्र टिप्पणी आहे!

आज खरोखरच ‘रोटी’ माणसाला खात नाही का?

रोटी मिळविण्यासाठीच माणूस आपले संपूर्ण आयुष्य खर्च करीत नाही का? ज्यांना रोटी खायची आहे, त्यांनाच रोटी सहज मिळत नाही—ही आजच्या आर्थिक व्यवस्थेची किती भयंकर विडंबना आहे!

कबीरांचे ज्ञान : श्रुती आणि अनुभव

भारतीय परंपरेत प्राचीन ज्ञानाचा मोठा भाग हा श्रुतीपरंपरेने जतन झाला आहे. येथे ‘पंडित’ म्हणजे केवळ खूप वाचलेला माणूस नव्हे, तर ‘बहुश्रुत’—म्हणजे खूप ऐकलेला आणि ज्ञान आत्मसात केलेला माणूस—असा अर्थही होता.

असे वाटते की कबीरांनी पूर्वपक्षाच्या रूपात जे ज्ञान प्राप्त केले असेल, ते त्यांनी ऐकून, श्रवण करूनच आत्मसात केले असावे. त्यानंतरचे सर्व ज्ञान हे त्यांच्या वैयक्तिक अनुभवातून आणि साक्षात्कारातून निर्माण झाले.

त्यांच्या बीजकमधील प्रसिद्ध साक्षी याची साक्ष देते—

“मसि कागद छुओ नहीं, कलम गही नहीं हाथ।”

याचा अर्थ असा—

मी कधी शाईला स्पर्श केला नाही, कागदाला हात लावला नाही आणि कलमही हातात धरले नाही.

ते जे काही गद्य किंवा पद्य बोलत असतील, ते त्याच वेळी त्यांच्या अनुयायांनी लिहून घेतले असेल किंवा कंठस्थ केले असेल. नंतर ते लिपिबद्ध झाले असावे.

कबीरांचे विचार : तर्क, विज्ञान आणि आधुनिकता

क्रांतिकारी संत कबीरांची विचारसरणी किती धार्मिक, किती तार्किक, किती वैज्ञानिक आणि किती आधुनिक होती, हे पाहिल्यावर खरोखरच आश्चर्य वाटते.

भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या परंपरेमध्ये कोणी अद्वैतवादी आहे आणि केवळ ‘ब्रह्म’ हीच अंतिम सत्ता मानतो; कोणी द्वैतवादी आहे; कोणी विशिष्टाद्वैतवादी आहे, तर कोणी त्रैतवादी आहे.

परंतु कबीरांची भूमिका यापेक्षा वेगळी होती.

ते मूलतः अत्यंत वास्तववादी विचारांचे होते. अध्यात्माच्या क्षेत्रात ते ‘जीव’ किंवा आत्म्याच्या अस्तित्वाला मान्यता देत असले, तरी एका सार्वभौम आत्म्याची कल्पना ते स्वीकारत नाहीत. त्यांच्या दृष्टीने जितके जीव, तितके स्वतंत्र आत्मतत्त्व.

वर्णव्यवस्थेचा कबीरांचा धिक्कार

भारतीय समाजव्यवस्थेतील वर्णव्यवस्था ही अत्यंत प्राचीन सामाजिक समस्या आहे. कोणीतरी ती जन्मावर आधारित मानतो, तर कोणीतरी कर्मावर आधारित मानतो.

परंतु संत कबीरांनी वर्णव्यवस्थाच स्वीकारली नाही.

ते म्हणतात—सर्व माणसांची त्वचा सारखीच आहे; हाडे सारखीच आहेत; मल-मूत्र, रक्त आणि मांस यांची रचना सारखीच आहे. सर्व मानव एकाच प्रकारच्या वीर्यबिंदूपासून जन्म घेतात.

मग कोण ब्राह्मण आणि कोण शूद्र?

कबीरांचा प्रश्न तलवारीसारखा तीक्ष्ण आहे—

“जो तू ब्राह्मण ब्राह्मणी जाया,

और राहते काहे न आया?”

म्हणजे—

हे ब्राह्मणा, जर ब्राह्मणीच्या गर्भातून जन्म घेण्यातच तुझी काही विशेष श्रेष्ठता असेल, तर तू इतर कोणत्यातरी वेगळ्या मार्गाने जन्माला का आला नाहीस?

हा प्रश्न जन्माधारित श्रेष्ठत्वाच्या संपूर्ण संकल्पनेवर प्रचंड प्रहार करणारा आहे.

जे कबीर वर्णव्यवस्थेलाच मान्यता देत नव्हते, ते समाजात पसरलेल्या अस्पृश्यतेच्या प्रथेला सामाजिक कोढच नव्हे, तर सामाजिक वेडेपणाच मानत असतील, यात शंका नाही.

युगद्रष्टा साहित्यकार कबीर

डॉ. हजारीप्रसाद द्विवेदी यांनी म्हटले आहे की, कबीर हे केवळ संत नव्हते, तर ते अत्यंत मोठे युगद्रष्टे साहित्यकार होते. त्यांच्या साहित्यामध्ये भारतीय जीवनदर्शनाचे गहन मूल्य सामावलेले आहे.

कबीरांचा संदेश स्पष्ट होता—

जुने संस्कार तोडा, तरच माझ्यासोबत चला.

ते म्हणतात—

“कबीरा खड़ा बाजार में, लिये लुकाठी हाथ।

जो घर जारे आपना, चले हमारे साथ।”

येथे ‘घर जाळणे’ म्हणजे विटा-मातीचे घर जाळणे नव्हे. तर आपल्या मनातील अज्ञान, अंधश्रद्धा, अहंकार, जुनाट संस्कार आणि सामाजिक बंधने जाळणे होय.

सन्मार्ग हा तलवारीच्या धारेसारखा कठीण असतो.

उपनिषदांनी म्हटले आहे—

“हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्।”

म्हणजे सत्याचे मुख सोन्याच्या झाकणाने झाकलेले आहे.

ही कल्पना देखील काही प्रमाणात कबीरांच्या विचारांशी मिळतीजुळती आहे. बाह्य आकर्षण, परंपरा आणि वैभव यांच्या आवरणाखाली सत्य झाकलेले असते.

देव, मूर्ती आणि सृष्टीकर्त्याबद्दल कबीरांची भूमिका

जो विचारवंत देवतांना माणसाच्या कल्पनेची निर्मिती मानतो, जो सृष्टी निर्माण करणाऱ्या एखाद्या स्वतंत्र ईश्वराच्या अस्तित्वाला नकार देतो आणि जो इतका मोठा मूर्तिभंजक आहे की कोणत्याही मूर्तीच्या पूजेवर विश्वास ठेवत नाही—तो किती उच्च दर्जाचा विचारवंत असावा, याचा सहज अंदाज करता येतो.

कबीरांचा धर्म हा अंधश्रद्धेचा धर्म नव्हता; तो विवेक, अनुभव आणि अंतःकरणाच्या सत्याचा धर्म होता.

हिंदू-मुस्लिमांबद्दल कबीरांचा समभाव

क्रांतिकारी संत कबीरांची ही प्रसिद्ध उक्ती अत्यंत विचारप्रवर्तक आहे—

“हिंदुन की हिंदवाई देखी, तुरकन की तुरकाई।

कहत कबीर सुनो भाई साधो, दोउ राह न पाई।”

म्हणजे—

मी हिंदूंची हिंदुत्वाची पद्धत पाहिली आणि मुसलमानांची इस्लामी कर्मकांडेही पाहिली; पण या दोघांपैकी कोणालाही सत्याचा मार्ग सापडलेला दिसला नाही.

ज्यांच्या मनामध्ये हिंदू आणि मुसलमानांविषयी असा समभाव होता, त्यांच्या मृतदेहावरून हिंदू आणि मुसलमानांमध्ये वाद झाला आणि शेवटी चादर उघडल्यावर तेथे शरीराऐवजी फक्त फुले आढळली, ही लोकपरंपरेतील कथा निर्माण झाली असेल, तर त्यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काही नाही.

ही कथा ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध असो वा नसो, तिच्यामागील संदेश मात्र अत्यंत महत्त्वाचा आहे—

कबीर कोणत्याही एका धर्माचे नव्हते; ते संपूर्ण मानवतेचे होते.

सर्वांच्या कल्याणाची प्रार्थना

क्रांतिकारी संत कबीर हे उच्च कोटीचे सिद्ध पुरुष होते. कारण अशी उदात्त भावना केवळ एखाद्या महान आत्म्याच्याच अंतःकरणातून निर्माण होऊ शकते—

“कबीरा खड़ा बाजार में, सबकी मांगे खैर।

ना काहू से दोस्ती, ना काहू से बैर।”

म्हणजे—

कबीर जगाच्या बाजारात उभे राहून सर्वांच्या कल्याणाची प्रार्थना करतात. त्यांना कोणाशी विशेष मैत्री नाही आणि कोणाशी वैरही नाही.

याच भावनेत संत कबीरांच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचा सार दडलेला आहे.

ते कोणत्याही जातीजवळ थांबले नाहीत. कोणत्याही धर्माच्या चौकटीत अडकले नाहीत. कोणत्याही कर्मकांडापुढे झुकले नाहीत. त्यांनी वर्णव्यवस्थेला नाकारले, अस्पृश्यतेवर प्रहार केला, धार्मिक दांभिकतेची खिल्ली उडविली आणि माणसाला स्वतःच्या विवेकाने विचार करण्याचे धाडस दिले.

म्हणूनच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भगवान बुद्ध आणि महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्यासोबत संत कबीरांचे नाव आपल्या तीन गुरुंपैकी एक म्हणून घेतले असावे.

बुद्धांनी विवेक दिला, फुल्यांनी सामाजिक समतेची मशाल पेटविली आणि कबीरांनी अंधश्रद्धा, जातिभेद व धार्मिक दांभिकतेवर शब्दांची लुकाठी फेकली.

आजच्या काळातही संत कबीरांचे विचार तितकेच जिवंत आणि आवश्यक आहेत. कारण धर्माच्या नावाने वाढणारी कट्टरता, जातीच्या नावाने होणारा भेदभाव आणि कर्मकांडाच्या नावाने होणारे शोषण आजही संपलेले नाही.

म्हणूनच कबीर आजही आपल्याला सांगताना दिसतात—

स्वतःचे जुने, अंध आणि अन्यायी संस्कार जाळण्याचे धाडस करा; तेव्हाच खऱ्या अर्थाने मानवतेच्या मार्गावर माझ्यासोबत चालता येईल.