जगाच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा असतात की, त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन केवळ त्यांच्या संपूर्ण राजकीय प्रवासावरून करता येत नाही. त्यांच्या एखाद्या ऐतिहासिक निर्णयाचा परिणाम पुढील अनेक पिढ्यांच्या भवितव्यावर होतो. बंगालमधील नमोशूद्र समाजातून पुढे आलेले जोगेंद्रनाथ मंडल हे अशाच गुंतागुंतीच्या आणि महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. त्यांच्या जीवनात सामाजिक न्यायाची तळमळ होती, वंचित समाजाला राजकीय प्रतिनिधित्व मिळावे ही आत्यंतिक इच्छा होती आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वावर त्यांचा विश्वास होता. परंतु पुढील काळात मुस्लिम लीग आणि पाकिस्तानच्या राजकारणाशी केलेल्या सहकार्याचा अनुभव त्यांच्यासाठी अत्यंत कटू ठरला. म्हणूनच मंडलांचे जीवन हे एका बाजूला वंचितांच्या राजकीय प्रतिनिधित्वासाठी केलेल्या संघर्षाचे आणि दुसऱ्या बाजूला राजकीय आघाड्यांच्या दूरगामी परिणामांचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे.
बाबासाहेबांच्या संविधान सभेतील प्रवेशातील मंडलांची भूमिका
१९४६ मध्ये संविधान सभा थेट सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकारातून निवडली गेली नव्हती. कॅबिनेट मिशनच्या योजनेनुसार प्रांतिक विधानसभांच्या निवडून आलेल्या सदस्यांमार्फत संविधान सभेची निवड होणार होती. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना बंगालमधून संविधान सभेत पाठविण्याच्या प्रक्रियेत जोगेंद्रनाथ मंडल यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्या काळच्या राजकीय परिस्थितीत बाबासाहेबांना संविधान सभेत स्थान मिळणे निश्चित नव्हते. मंडल यांनी बंगालमधील अनुसूचित जातींच्या आमदारांचे समर्थन मिळविण्यासाठी प्रयत्न केले आणि बाबासाहेबांच्या निवडीसाठी राजकीय वातावरण निर्माण केले. यामुळेच बाबासाहेब संविधान सभेत पोहोचले आणि पुढे मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत ऐतिहासिक भूमिका बजावू शकले.
संविधान सभेच्या अधिकृत नोंदीत ९ डिसेंबर १९४६ रोजी बंगालच्या सदस्यांच्या यादीत Dr. B. R. Ambedkar यांचे नाव स्पष्टपणे नोंदलेले आहे. म्हणून जोगेंद्रनाथ मंडल यांच्या या योगदानाचे ऐतिहासिक महत्त्व नाकारता येणार नाही.
वंचित समाजाच्या राजकीय सक्षमीकरणाचा ध्यास
जोगेंद्रनाथ मंडल यांचा जन्म २९ जानेवारी १९०४ रोजी तत्कालीन पूर्व बंगालमधील बरिसाल परिसरात झाला. नमोशूद्र समाजातून आलेल्या मंडलांनी शिक्षण घेतले, कायद्याचे शिक्षण पूर्ण केले आणि वकिली सुरू केली.
परंतु त्यांना केवळ व्यक्तिगत प्रगतीमध्ये समाधान नव्हते. सामाजिक विषमता, अस्पृश्यता आणि राजकीय प्रतिनिधित्वाचा अभाव या प्रश्नांनी त्यांना राजकारणाकडे वळविले.
१९३७ नंतर बंगालच्या राजकारणात त्यांचा प्रभाव वाढला. अनुसूचित जातींच्या लोकांना शिक्षण, सरकारी नोकऱ्या आणि राजकीय प्रतिनिधित्व मिळावे यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. त्यांना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवत होती. ज्यांच्या हातात सत्ता आणि निर्णय प्रक्रिया नाही, त्या समाजाला केवळ सामाजिक सहानुभूतीने न्याय मिळत नाही; त्याला राजकीय प्रतिनिधित्वही आवश्यक असते. याच विचारातून त्यांची राजकीय वाटचाल पुढे गेली.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांशी जवळीक
१९४०च्या दशकात मंडल डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या राजकीय कार्याच्या अधिक जवळ आले. अनुसूचित जाती महासंघाच्या माध्यमातून त्यांनी बंगालमध्ये वंचित समाजाचे संघटन करण्याचा प्रयत्न केला. बाबासाहेबांचे राजकारण हे केवळ एका जातीपुरते मर्यादित नसून स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि सामाजिक न्यायावर आधारित लोकशाही उभी करण्याचे राजकारण होते. मंडलांना बाबासाहेबांच्या या भूमिकेचे महत्त्व जाणवत होते. याच पार्श्वभूमीवर १९४६ मध्ये बाबासाहेबांना संविधान सभेत पाठविण्यासाठी त्यांनी निर्णायक प्रयत्न केले.
पण इतिहासाने पुढे कठोर वळण घेतले
मंडलांनी पुढे मुस्लिम लीगशी राजकीय सहकार्य केले. त्यांना असा विश्वास होता की हिंदू समाजव्यवस्थेतील जातीय अत्याचारातून मुक्त होण्यासाठी दलित आणि मुस्लिम समाजातील राजकीय सहकार्य उपयुक्त ठरू शकते. फाळणीच्या काळात त्यांनी पाकिस्तानला जाण्याचा निर्णय घेतला आणि पाकिस्तानच्या पहिल्या मंत्रिमंडळात कायदा व कामगार मंत्री म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. परंतु त्यांच्या अपेक्षा आणि प्रत्यक्ष अनुभव यामध्ये मोठी दरी निर्माण झाली.
पाकिस्तानातील अल्पसंख्याकांवरील अत्याचार, प्रशासनातील भेदभाव आणि सामाजिक असुरक्षितता याबाबत त्यांनी पाकिस्तान सरकारसमोर सातत्याने चिंता व्यक्त केली. अखेर ८ ऑक्टोबर १९५० रोजी त्यांनी पाकिस्तानचे पंतप्रधान लियाकत अली खान यांच्याकडे राजीनामा दिला. त्यांचे विस्तृत राजीनामा पत्र आजही इतिहासातील महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. त्यात त्यांनी पाकिस्तानातील हिंदूंच्या असुरक्षिततेबरोबरच मुस्लिम समाजातील नागरी स्वातंत्र्याच्या प्रश्नांवरही कठोर टीका केली होती.
यातून मंडलांच्या राजकीय प्रवासातील एक मोठी शोकांतिका स्पष्ट होते. ज्या राजकीय आघाडीला त्यांनी वंचितांच्या मुक्तीचे साधन मानले, त्याच राजकीय व्यवस्थेने त्यांच्या अपेक्षांचा भ्रमनिरास केला.
मंडलांच्या जीवनातून काय शिकायचे
जोगेंद्रनाथ मंडल यांचे मूल्यमापन करताना त्यांना केवळ नायक किंवा केवळ खलनायक म्हणून पाहणे इतिहासाशी न्याय करणारे ठरणार नाही. त्यांनी वंचित समाजाच्या राजकीय प्रतिनिधित्वासाठी संघर्ष केला. त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना संविधान सभेत पोहोचविण्यासाठी ऐतिहासिक भूमिका बजावली. परंतु त्यांनी केलेल्या पुढील राजकीय निवडींचे परिणामही अत्यंत गंभीर ठरले.
यातून आजच्या पिढीने एक अत्यंत महत्त्वाचा धडा घ्यायला हवा
राजकारणात आघाडी कोणाशी करायची, कोणत्या तत्त्वांवर करायची आणि त्या आघाडीचे पुढील परिणाम काय असतील, याचा विचार केवळ तत्कालीन सत्तासमीकरणांवर न करता मूलभूत मूल्यांच्या कसोटीवर केला पाहिजे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधान सभेत बोलताना भारतातील विविध समुदायांना एकत्र आणण्याची आवश्यकता अधोरेखित केली होती. त्यांनी केवळ तत्कालीन राजकीय संघर्ष नव्हे, तर भविष्यातील राष्ट्रीय एकात्मतेचाही विचार केला. म्हणूनच आंबेडकरी विचार समजून घेताना जात, धर्म किंवा तत्कालीन राजकीय आघाड्या यापेक्षा स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, न्याय आणि घटनात्मक लोकशाही ही मूलभूत मूल्ये केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक आहे.
इतिहासातील मंडलांचे ऋण
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर भारतीय संविधानाच्या निर्मितीत सहभागी झाले नसते तर भारतीय राज्यघटनेचा इतिहास वेगळा असता, अशी शक्यता नक्कीच विचारात घ्यावी लागते. त्या निर्णायक टप्प्यावर बंगालमधून बाबासाहेबांना संविधान सभेत पोहोचविण्यासाठी जोगेंद्रनाथ मंडलांनी केलेले प्रयत्न म्हणूनच इतिहासात कायम स्मरणात राहतील. परंतु त्याचबरोबर मंडलांच्या पुढील राजकीय निर्णयांमधून मिळणारा धडाही विसरता कामा नये.
व्यक्ती महान असू शकते; पण कोणताही राजकीय निर्णय चिकित्सेपासून मुक्त नसतो.
इतिहासाचे काम व्यक्तिपूजा करणे नाही.
इतिहासाचे काम आहे. घडलेल्या घटनांमधून सत्य शोधणे, योग्य योगदानाला न्याय देणे आणि चुका पुन्हा होऊ नयेत यासाठी पुढील पिढीला सावध करणे.
महाप्राण जोगेंद्रनाथ मंडल यांना विनम्र अभिवादन
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना संविधान सभेपर्यंत पोहोचविण्यासाठी केलेल्या ऐतिहासिक प्रयत्नांसाठी, वंचित समाजाच्या राजकीय प्रतिनिधित्वासाठी केलेल्या संघर्षासाठी आणि त्यांच्या जीवनातून मिळणाऱ्या ऐतिहासिक धड्यासाठी महाप्राण जोगेंद्रनाथ मंडल यांच्या ५८व्या स्मृतिदिनी विनम्र अभिवादन
जे इतिहास विसरतात.. ते इतिहास घडवू शकत नाहीत - डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
लेखक, प्रसारक,
द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड
संविधान साक्षरता अभियान
दक्ष मुंबईकर समिती DMS
Post a Comment
0 Comments