विशेष संपादकीय ! धम्मक्रांती: मोक्षदात्याकडून मार्गदात्याकडे आणि गुलामगिरीकडून स्वाभिमानाकडे -द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड

 

१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माचे चक्र प्रवर्तित केले. भारताच्या इतिहासात एका नव्या पर्वाला सुरुवात केली. हा केवळ धर्मांतराचा सोहळा नव्हता, तर मानवी मुक्तीची एक वैचारिक क्रांती होती. या क्रांतीचा गाभा बाबासाहेबांनी त्यांच्या 'बुद्ध आणि त्यांचा धम्म' या महाग्रंथात स्पष्ट केला आहे.

"तथाकथित त्रिपिटकाचार्यांनी या क्रांतीला 'अनुप्रवर्तन, दीक्षा समारंभ' असे हिणकस शब्द वापरणे बंद करावे. ही दीक्षा नव्हे, ही धम्मक्रांती आहे! अर्थात धम्मचक्र प्रवर्तन."

प्रो. डॉ. हेल्मुथ फॉन ग्लाझेनाप, जगप्रसिद्ध जर्मन विचारवंत

१. बुद्ध : मोक्षदाता नाही, मार्गदाता

बाबासाहेबांनी जगातील धर्मांचे विश्लेषण करताना दोन संकल्पना मांडल्या.

अ) मोक्षदाता (Giver of Salvation)

जगातील इतर धर्मांचे संस्थापक स्वतःला देव, देवाचा अवतार किंवा प्रेषित मानतात. ते सांगतात की मला शरण या, तरच तुम्हाला मोक्ष मिळेल. यात माणूस परावलंबी आणि निष्क्रिय बनतो.

ब) मार्गदाता (Way Finder)

भगवान बुद्धांनी मात्र स्पष्ट सांगितले की, मी मोक्षदाता नाही, मी केवळ मार्गदाता आहे. मी एक माणूस म्हणून दुःखाचे कारण शोधले आणि दुःखातून बाहेर पडण्याचा अष्टांगिक मार्ग शोधला. मी तुम्हाला रस्ता दाखवू शकतो, पण चालावे तुम्हालाच लागेल.

हाच तो प्रसिद्ध संदेश, "अत्त दीप भव" अर्थात स्वतःचे दीपक स्वतः व्हा. मुक्ती कोणतीही दैवी शक्ती देणार नाही, तर ती स्वतःच्या शील आणि प्रयत्नातून मिळवावी लागेल.

२. धर्म आणि धम्म यातील फरक

धर्म म्हणजे देव, आत्मा, परलोक आणि कर्मकांडावर आधारलेली संकल्पना. ती माणसाला देवावर अवलंबून ठेवते.

धम्म म्हणजे प्रज्ञा, शील आणि करुणा यांवर आधारलेला जीवन जगण्याचा मार्ग. त्यात केवळ प्रार्थना नाही, तर आचरणाला महत्त्व आहे.

म्हणूनच बाबासाहेबांचा धम्म हा नवयान म्हणून ओळखला जातो. हा बुद्धांच्या विचारांचे पुनरुज्जीवन करणारा मार्ग आहे. बाबासाहेबांनी चमत्कार, आत्मा आणि पुनर्जन्मासंबंधीच्या पारंपरिक धार्मिक कल्पनांचे चिकित्सक परीक्षण करून स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही आधुनिक मूल्ये अधोरेखित केली.

३. बावीस प्रतिज्ञा : गुलामगिरीतून मुक्तीची ब्ल्यूप्रिंट

पहिल्या आठ प्रतिज्ञा जुन्या मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त होण्याचा मार्ग दाखवतात. ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांना देव मानणार नाही, राम-कृष्णाला अवतार मानणार नाही, श्राद्ध आणि पिंडदान करणार नाही, अशा प्रतिज्ञांमधून जुन्या धार्मिक रूढींपासून फारकत घेण्याचा निर्धार व्यक्त होतो.

नवव्या ते बाविसाव्या प्रतिज्ञांमधून नव्या जीवनाची निर्मिती करण्याचा संदेश दिला आहे. चोरी करणार नाही, खोटे बोलणार नाही, व्यभिचार करणार नाही, दारू पिणार नाही, अष्टांगिक मार्गाचे पालन करीन आणि मनुष्यमात्राला समान मानेन, असा नैतिक जीवनाचा संकल्प त्यात आहे.

शेवटची प्रतिज्ञा नव्या जीवनाची घोषणा करते. जुन्या धार्मिक ओळखीपासून मुक्त होऊन समता, स्वाभिमान आणि स्वतंत्र विचारांवर आधारित जीवन जगण्याचा निर्धार या प्रतिज्ञांमधून व्यक्त होतो.

४. सत्तर वर्षांनंतरचे बदल : काय साधले?

सामाजिक क्रांती

हीनतेची भावना दूर करून आत्मसन्मानाची जाणीव निर्माण झाली. शिक्षणाचा ध्यास वाढला आणि दलित साहित्याचा उदय झाला. सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीला नवी दिशा मिळाली.

राजकीय क्रांती

समाजाने केवळ मतदार म्हणून नव्हे, तर आपल्या हक्कांसाठी संघटित होणारा सामाजिक आणि राजकीय घटक म्हणून पुढे येण्याचा प्रयत्न केला. रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया, दलित पँथर, BAMCEF, DS4 आणि BSP यांसारख्या संघटनांच्या माध्यमातून सामाजिक न्यायाच्या राजकारणाला विविध टप्प्यांवर बळ मिळाले.

१९९० मध्ये नवबौद्धांना अनुसूचित जातींच्या आरक्षणाचा लाभ पुन्हा मिळाला.

जागतिक पुनरुज्जीवन

भारतात ऐतिहासिकदृष्ट्या मोठा प्रभाव असलेल्या बौद्ध धम्माच्या पुनरुज्जीवनाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या धम्मांतर चळवळीमुळे नवी गती मिळाली.

५. जगाने दिलेली पावती : थोरांचे शुभसंदेश

ही दीक्षा केवळ भारतीय घटना नव्हती, तर जागतिक महत्त्वाची घटना होती, असे या लेखात नमूद केले आहे. यासंदर्भातील पुरावे 'प्रबुद्ध भारत'च्या बौद्ध दीक्षा विशेषांकात असल्याचा उल्लेख केला जातो.

१. ब्रह्मदेश अर्थात म्यानमारचे प्रधानमंत्री

१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या बौद्ध धर्मदीक्षा विधी समारंभाचे निमंत्रण मिळाल्याबद्दल आनंद व्यक्त करण्यात आला. कामाच्या व्यापामुळे उपस्थित राहता आले नाही, तरी डॉ. बाबासाहेबांना ब्रह्मदेशातही आदराचे स्थान असल्याचे नमूद करण्यात आले.

२. श्रीलंका, कोलंबोचे एच. अमसुरिय

तो दिवस जगाच्या इतिहासातील सुवर्णदिवस ठरेल. सर्वसामान्य बौद्ध जनतेत उच्च स्थान प्राप्त करण्यासाठी आणि शास्त्रोक्त पायावर बुद्धशासन स्थापन करण्यासाठी आंबेडकरांना दीर्घायुष्य लाभावे, अशी सदिच्छा व्यक्त करण्यात आली.

३. कोलकाता बौद्ध महासभेचे अरविंद बरुआ

बौद्ध धर्माला पुन्हा उच्च स्थानावर नेण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसारख्या व्यक्तींची जागतिक बौद्ध समाजाला आवश्यकता आहे, असे मत व्यक्त करण्यात आले.

४. रंगूनचे महाथेरो पन्नलोक

सर्वांना शुद्ध आणि मुक्त जीवन लाभावे, तसेच भगवान बुद्धांच्या अष्टांगिक मार्गाचे सर्वांनी पालन करावे, असा संदेश देण्यात आला.

६. आधुनिक धम्मचक्र प्रवर्तन : जर्मन विद्वानांची साक्ष

१४ ऑक्टोबर १९५६ ही केवळ धर्मांतराची तारीख नाही, तर सुमारे अडीच हजार वर्षांनंतर पुन्हा गतिमान झालेले आधुनिक धम्मचक्र प्रवर्तन आहे.

यासंदर्भात जगप्रसिद्ध जर्मन विद्वान प्रो. डॉ. हेल्मुथ फॉन ग्लाझेनाप (१८९१-१९६३) यांचा उल्लेख केला जातो. ते तुलनात्मक धर्मशास्त्राचे अभ्यासक होते.

बाबासाहेबांनी आपल्या महाग्रंथाचे पूर्वरूप 'Buddha and His Gospel' या नावाने जगभरातील सुमारे १५० विद्वानांकडे अभिप्रायासाठी पाठवले होते. त्यापैकी एक विद्वान प्रो. ग्लाझेनाप होते, असा या लेखात उल्लेख आहे.

१९६० मध्ये त्यांनी केलेल्या नोंदींसंदर्भात पुढील दावे मांडले आहेत.

१. आधुनिक धम्मचक्र प्रवर्तनाचे प्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर.

२. 'Buddha and His Dhamma' हा एक महान ग्रंथ आहे.

३. बुद्धांच्या काळापासून भारतातील महान सुपुत्रांमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा समावेश होतो.

पाश्चिमात्य जगातील एक विद्वान जेव्हा या ग्रंथाला 'Magnum Opus' अर्थात महान साहित्यकृती म्हणतो, तेव्हा त्याचा अर्थ असा होतो की हा केवळ एक ग्रंथ नाही, तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या ज्ञान, चिंतन आणि वैचारिक साधनेचा महत्त्वपूर्ण आविष्कार आहे.

तेव्हा आपण या ऐतिहासिक घटनेला केवळ 'दीक्षा कार्यक्रम' म्हणायचे का?

म्हणूनच आमचे जाहीर आवाहन आहे की तथाकथित त्रिपिटकाचार्यांनी या क्रांतीला 'अनुप्रवर्तन' किंवा 'दीक्षा समारंभ' असे संबोधण्याऐवजी तिचे ऐतिहासिक आणि वैचारिक महत्त्व समजून घ्यावे.

ही केवळ दीक्षा नव्हे, ही धम्मक्रांती आहे!

आजचा संदेश : सत्तराव्या वर्षी दिशा काय?

बाबासाहेबांनी बुद्धाला मोक्षदाता म्हणून नाकारले, कारण मोक्षदात्यावर अवलंबून राहण्याऐवजी माणसाने स्वतःच्या प्रयत्नांतून मुक्तीचा मार्ग शोधावा, हा त्यांच्या विचारांचा गाभा होता. मार्गदाता माणसाला स्वतःच्या जीवनाचा निर्माता बनण्याची प्रेरणा देतो.

आज प्रश्न असा आहे की आपण केवळ नावाचे बौद्ध आहोत की आचरणाचे? आपण बावीस प्रतिज्ञांचे पालन करतो का?

एकच संकल्प करूया. अंधश्रद्धेकडून विज्ञानाकडे, विषमतेकडून समतेकडे आणि गुलामगिरीकडून स्वाभिमानाकडे वाटचाल करूया.

भवतु सब्ब मंगलं! जय भीम! नमो बुद्धाय!

महामानवाला अभिवादन! युगायुगांच्या युगंधराला, डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर यांना विनम्र अभिवादन.

संदर्भ

१. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : 'प्रबुद्ध भारत' बौद्ध दीक्षा विशेषांक.

२. Revered Thera Shanti Bhadra आणि प्रो. हेल्मुथ फॉन ग्लाझेनाप यांच्याशी संबंधित संदर्भ.

प्रसारक

द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड

संविधान साक्षरता अभियान

दक्ष मुंबईकर समिती (DMS)