पौर्णिमा 'कोजागिरी' केवळ चंद्रदर्शनाची नव्हे, तर आत्मपरीक्षणाची!

 अश्विन पौर्णिमा, शालिवाहन शके १९४८ अर्थात रविवार दि. २५ 

बौद्ध धम्मात पौर्णिमेच्या दिवसांना धार्मिक कर्मकांडापेक्षा धम्माचरण, शीलपालन, प्रज्ञाविकास, ध्यानसाधना, दान आणि सामूहिक कल्याण या दृष्टीने महत्त्व आहे. अश्विन पौर्णिमेला थेरवाद बौद्ध परंपरेत पवरणा पौर्णिमा (Pavāraṇā Purnima), वर्षावासाची सांगता आणि काही परंपरांमध्ये अभिधम्म दिन यांच्याशी जोडले जाते. तथागत गौतम बुद्धांनी तावतिंस देवलोकात अभिधम्माचा उपदेश केल्यानंतर संकिसा येथे पृथ्वीवर अवतरण केल्याची कथाही या दिवसाच्या महत्त्वाशी संबंधित आहे.

या पौर्णिमेचे महत्त्व समजून घेताना तीन गोष्टी लक्षात ठेवल्या पाहिजेत.

1. विनयपिटकातील पवरणा — भिक्खुसंघातील आत्मपरीक्षण, परस्परांना दोष दाखवण्याची संधी आणि शुद्ध आचरण.

2. अभिधम्म व संकिसाची परंपरा — थेरवादाच्या भाष्यग्रंथांमध्ये वर्णिलेली बुद्धांच्या तावतिंस प्रवासाची आणि पृथ्वीवर परतण्याची कथा.

3. वर्षावासानंतरचे धम्मजीवन — धम्मप्रसार, संघाचे कल्याण आणि उपासक-उपासिकांचा दानधर्म.

या तीनही गोष्टींचा केंद्रबिंदू आहे — स्वतःमध्ये सुधारणा घडवून आणणे आणि इतरांच्या कल्याणासाठी कार्यरत राहणे.

1. वर्षावास म्हणजे काय? त्याचे बौद्ध धम्मातील महत्त्व

पाली भाषेतील वस्स (Vassa) म्हणजे पावसाळा किंवा वर्षाकाळ; तर वस्सावास (Vassāvāsa) म्हणजे वर्षावास, अर्थात पावसाळ्यात ठरावीक निवासस्थानी राहण्याची भिक्खूंची परंपरा.

प्राचीन भारतात पावसाळ्यात रस्ते चिखलमय होत असत. चालताना लहान जीवजंतू तुडवले जाण्याची शक्यता असे. शेतातील पिके, वनस्पती आणि सामान्य जनजीवन यांनाही भिक्खूंच्या सततच्या भ्रमंतीमुळे त्रास होऊ शकत होता. अशा परिस्थितीत भिक्खूंनी ठरावीक काळ एका ठिकाणी राहून साधना, अध्ययन आणि धम्मचर्चा करावी, यासाठी वर्षावासाची व्यवस्था महत्त्वाची ठरली. विनयपिटकातील महावग्ग या ग्रंथात वर्षावासासंबंधीचे नियम दिले आहेत. वर्षावास म्हणजे केवळ प्रवास थांबवणे नव्हे. तो शील, समाधी, प्रज्ञा, धम्माध्ययन आणि संघजीवन अधिक दृढ करण्याचा काळ आहे.

वर्षावासाच्या काळात भिक्खूंना खालील गोष्टींसाठी अधिक वेळ मिळतो.

धम्माचे अध्ययन आणि चिंतन.

ध्यानसाधना आणि मनाचे निरीक्षण.

विनयपालन व शिस्तीचे संवर्धन.

परस्परांशी धम्मविषयक चर्चा.

उपासक-उपासिकांना धम्माचे मार्गदर्शन.

लोभ, द्वेष आणि मोह कमी करण्यासाठी प्रयत्न.

यातुन लोकजागृतीचा संदेश: पावसाळ्यातील निवास ही केवळ भौतिक व्यवस्था नसून शिस्तबद्ध जीवन, संयम, करुणा आणि साधनेसाठी मिळालेली संधी आहे.

2. पवरणा दोष स्वीकारण्याचे आणि सुधारण्याचे धैर्य

पाली शब्द पवरणा (Pavāraṇā) याचा या विनयविषयक संदर्भातील अर्थ केवळ सामान्य निमंत्रण असा नाही. वर्षावासाच्या अखेरीस भिक्खू आपल्या सहभिक्खूंना आपण केलेल्या चुकीबद्दल सांगण्याची, दोष दाखवण्याची किंवा शंका व्यक्त करण्याची संधी देतात.

विनयपिटक, महावग्ग, चौथा खंडक (Mahāvagga, Fourth Khandhaka) यामध्ये या समारंभाचे नियम स्पष्ट केले आहेत. त्यात भिक्खूने संघासमोर पुढील आशयाचे विधान करायचे असते:

“माझ्याबाबत काही पाहिले असेल, ऐकले असेल किंवा शंका आली असेल, तर कृपया करुणेने मला ते सांगा. माझ्याकडून दोष आढळल्यास मी त्याचे निराकरण करीन.”

हे वाक्य विनयपीठातील विधानाचा मराठी आशय आहे; शब्दशः पाली उद्धरण नाही.

पवरणेचे तत्त्वज्ञान

पवरणा ही बौद्ध संघातील अत्यंत अर्थपूर्ण परंपरा आहे. तिच्यात काही महत्त्वाची तत्त्वे आहेत:

1. आत्मपरीक्षण: स्वतःच्या वर्तनातील चुका प्रामाणिकपणे पाहणे.

2. सत्य स्वीकारणे: स्वतःच्या प्रतिष्ठेपेक्षा सत्य आणि योग्य आचरणाला महत्त्व देणे.

3. परस्पर सुधारणा: दुसऱ्याची चूक दाखवताना अपमान करण्याऐवजी त्याच्या कल्याणाची भावना ठेवणे.

4. जबाबदारी: चूक लक्षात आल्यावर तिचे निराकरण करण्याची तयारी ठेवणे.

5. संघातील सलोखा: मतभेद, गैरसमज आणि चुकीचे आचरण यांचे निराकरण करून एकता दृढ करणे.

आजच्या समाजातही या तत्त्वांची नितांत गरज आहे. कुटुंब, सामाजिक संघटना, सार्वजनिक चळवळी आणि लोकशाही संस्था यांमध्ये स्वतःच्या चुका मान्य करण्याची व योग्य टीका स्वीकारण्याची संस्कृती निर्माण झाली, तर अनेक संघर्ष कमी होऊ शकतात.

यातुन आपणास लोकजागृतीचा संदेश मिळतो की, दोष लपवणे ही प्रतिष्ठा नाही; दोष ओळखून तो सुधारणे हीच प्रगती आहे.

3. तथागतांचा तावतिंस देवलोकातील अभिधम्म उपदेश

थेरवाद बौद्ध परंपरेनुसार, तथागत गौतम बुद्धांनी आपल्या जीवनातील सातवा वर्षावास तावतिंस देवलोकात व्यतीत केला. तेथे त्यांनी आपल्या पूर्वजन्मातील माता महामाया यांना आणि इतर देवांना अभिधम्माचा उपदेश केल्याचे बौद्ध भाष्यपरंपरेत वर्णन आढळते. या कथेनुसार, महामाया यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा जन्म तावतिंस देवलोकात संतुसित नावाच्या देवतेच्या रूपात झाला होता. बुद्धांनी मातृऋणाची जाणीव ठेवून त्यांना धम्म समजावून सांगितला, अशी या परंपरेतील मांडणी आहे. येथे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यावा: तावतिंस येथे अभिधम्म उपदेशाची ही सविस्तर कथा थेरवादाच्या उत्तरकालीन भाष्यग्रंथांत आणि परंपरागत इतिहासवर्णनांत मिळते. ती विनयपिटकातील पवरणा विधीच्या उल्लेखासारखीच साक्ष देत नाही.

अभिधम्म म्हणजे काय?

बौद्ध त्रिपिटकाचे तीन प्रमुख विभाग आहेत.

सुत्तपिटक: बुद्धांचे उपदेश, संवाद आणि धम्मविषयक प्रवचने.

विनयपिटक: भिक्खू-भिक्खुणी संघाचे नियम, शिस्त आणि संघजीवन.

अभिधम्मपिटक: मन, मानसिक घटक, भौतिकता आणि अनुभवांच्या स्वरूपाचे पद्धतशीर विश्लेषण.

अभिधम्माच्या अध्ययनातून मनात निर्माण होणारे विचार, भावना, इच्छा आणि मानसिक प्रक्रिया यांचे स्वरूप समजून घेण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्याचा अभ्यास केवळ ग्रंथज्ञानासाठी नसून अनुभवांचे निरीक्षण आणि प्रज्ञाविकास यांसाठीही उपयुक्त ठरतो.

उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपला अपमान केला असे वाटल्यावर मनात राग निर्माण होतो. आपण त्या रागाच्या प्रभावाखाली त्वरित प्रतिक्रिया देतो. परंतु त्या मानसिक अवस्थेचे निरीक्षण केले, तिची कारणे ओळखली आणि योग्य विचारपूर्वक प्रतिसाद दिला, तर दुःखदायक संघर्ष टाळता येऊ शकतो. हीच मनाचे निरीक्षण करण्याची आणि प्रज्ञेने वागण्याची दिशा धम्मसाधनेत महत्त्वाची आहे. केवळ बाह्य जग बदलण्याची इच्छा पुरेशी नाही; आपल्या मनातील लोभ, द्वेष आणि मोह यांची कारणे समजून घेणेही आवश्यक आहे.

4. संकिसा येथे तथागतांचे पृथ्वीवर अवतरण : महापवरणा आणि अभिधम्म दिन

थेरवाद बौद्ध भाष्य परंपरेत अश्विन पौर्णिमेशी संबंधित आणखी एक महत्त्वाची घटना सांगितली जाते. तावतिंस देवलोकात तीन महिने अभिधम्माचा उपदेश केल्यानंतर तथागत गौतम बुद्ध संकिसा (Sankissa किंवा Sankassiya) येथे पृथ्वीवर परत आले, असे या परंपरेत वर्णन आहे. संकिसा हे उत्तर प्रदेशातील फर्रुखाबाद परिसरातील प्राचीन बौद्ध स्थळ आहे. बुद्धांच्या या अवतरणाची कथा धम्मपद अट्ठकथा, तिसरा खंड, पृष्ठ 224 या संदर्भाने उद्धृत केली जाते. आधुनिक बौद्ध अभ्याससाहित्यातही या परंपरेचे वर्णन आढळते.

तीन दिव्य शिड्यांची कथा

परंपरागत कथेनुसार, बुद्ध पृथ्वीवर परत येत असताना सक्क देवाने तीन शिड्या निर्माण केल्या:

सोन्याची शिडी — देवतांसाठी.

चांदीची शिडी — महाब्रह्मा आणि त्यांच्या परिवारासाठी.

रत्नजडित शिडी — तथागत बुद्धांसाठी.

या कथेतून बौद्ध परंपरेने बुद्धांच्या प्रज्ञेचा आणि त्यांच्या उपदेशाच्या महत्त्वाचा गौरव केला आहे. मात्र, या तीन शिड्यांचे वर्णन हे भाष्यपरंपरेतील धम्माचे कथन आहे; त्याला स्वतंत्र पुरातत्त्वीय पुरावा असल्याचे म्हणता येणार नाही.

सम्राट अशोक आणि संकिसाचे ऐतिहासिक महत्त्व

संकिसा हे प्राचीन बौद्ध स्मृतिस्थळ म्हणून ओळखले जाते. या स्थळाशी सम्राट अशोकाचा स्तंभ आणि त्यावरील हत्तीची प्रतिमा यांचा संबंध जोडला जातो. भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयाने प्रसिद्ध केलेल्या International Abhidhamma Divas या माहितीपत्रकातही संकिसा आणि अशोककालीन हत्तीस्तंभाचा उल्लेख आहे. येथे एक ऐतिहासिक फरक लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे: संकिसा येथे अशोककालीन स्तंभाचे अवशेष असल्याचा उल्लेख आढळतो; परंतु सध्या तेथे संपूर्ण स्तूप आणि स्तंभ पूर्वीच्या मूळ स्वरूपात सुरक्षित आहेत, असा दावा पुरातत्त्वीय पडताळणीशिवाय करता येणार नाहीत. (मधल्या काळात अनेक पडझडी झालेल्या आहेत.) बौद्ध धम्मस्थळांचे महत्त्व केवळ धार्मिक श्रद्धेत नसून भारताच्या प्राचीन इतिहासात, कला-स्थापत्यात आणि धम्मपरंपरेच्या जतनातही आहे.

5. धम्मप्रचार : बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय

तथागतांच्या धम्मकार्याचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे धम्माचा लाभ जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवणे. विनयपिटकातील महावग्गामध्ये पहिल्या उपदेशानंतर धम्मप्रसारासाठी भिक्खूंना विविध दिशांना पाठवण्याचा प्रसंग वर्णन केला आहे. या संदर्भातील प्रसिद्ध पाली वचन असे आहे..

“चरथ भिक्खवे चारिकं, बहुजनहिताय बहुजनसुखाय, लोकानुकम्पाय…”

मराठी अर्थ : “हे भिक्खूंनो, अनेकांच्या हितासाठी, अनेकांच्या सुखासाठी आणि जगावर अनुकंपा करण्यासाठी भ्रमण करा.”

या वचनाचा मुख्य संदेश असा आहे की धम्माचे ज्ञान स्वतःपुरते मर्यादित ठेवू नये. ते समाजाच्या कल्याणासाठी उपयोगात आणावे.

वर्षावासानंतर धम्मकार्याचे महत्त्व

वर्षावासात भिक्खू एका ठिकाणी राहून अध्ययन आणि साधना करतात. वर्षावासानंतर पुन्हा भ्रमंती, धम्मप्रवचन आणि लोकांशी संवाद साधण्याच्या कार्याला महत्त्व प्राप्त होते. तथापि, अश्विन पौर्णिमा हा सर्व बौद्ध परंपरांमध्ये एकच अधिकृत धम्मप्रचार नववर्ष दिन आहे, तसेच हा दिवस वर्षावासाच्या सांगतेशी संबंधित असून धम्मकार्याला नव्याने चालना देण्याची प्रेरणा देतो.

आजच्या काळात या विचाराचा अर्थ काय?

समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि विवेक वाढवणे.

जातिभेद, अस्पृश्यता आणि सामाजिक अन्यायाविरुद्ध जनजागृती करणे.

शिक्षण आणि प्रबोधनाचा प्रसार करणे.

दुःखात असलेल्या व्यक्तींना सहकार्य करणे.

संवाद, करुणा आणि समतेच्या आधारे सामाजिक सलोखा वाढवणे.

यातीन लोकजागृतीचा संदेश मिळतो की, धम्मप्रचार म्हणजे केवळ उपदेश देणे नव्हे; धम्मातील करुणा, समता, विवेक आणि प्रज्ञा आपल्या कृतीतून समाजापर्यंत पोहोचवणे होय.

6. कठीण चिवरदान : दान, सहकार्य आणि संघ कल्याण

वर्षावासाची सांगता झाल्यानंतर थेरवाद बौद्ध परंपरेत कठीण (Kaṭhina) चिवरदानाला विशेष महत्त्व आहे. कठीण चिवरदानाची परंपरा समजून घेताना एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यावा: पवरणा समारंभ आणि कठीण चिवरदान हे संबंधित असले, तरी ते एकच विधी नाहीत. पवरणा ही वर्षावासाच्या शेवटी केली जाणारी संघविषयक विनयप्रक्रिया आहे. कठीण ही त्यानंतर विशिष्ट कालावधीत, वर्षावास पूर्ण केलेल्या पात्र भिक्खुसंघासाठी केली जाणारी चिवरदान आणि संघकर्माची परंपरा आहे.

कठीण चिवरदान कसे केले जाते?

परंपरेनुसार, उपासिका-उपासक भिक्खुसंघाला चिवरासाठी वस्त्र अर्पण करतात. विनयातील नियमानुसार, संघाच्या प्रक्रियेद्वारे वस्त्र एका पात्र भिक्खूला दिले जाते आणि ते चिवर तयार करून कठीण विधी पूर्ण केला जातो. पारंपरिक नियमांमध्ये चिवर तयार करण्याच्या प्रक्रियेला विशेष स्थान आहे. आज अनेक ठिकाणी तयार चिवर किंवा त्यासाठी आवश्यक वस्तू अर्पण केल्या जातात; मात्र विशिष्ट कठीण विधीची वैधता संबंधित विनयपरंपरेतील नियमांवर अवलंबून असते.

कठीण दानातून मिळणाऱ्या सामाजिक शिकवणी

1. दानशीलता: आपल्या साधनसंपत्तीतील काही भाग समाजाच्या कल्याणासाठी वापरणे.

2. संघभावना: वैयक्तिक लाभापेक्षा सामूहिक हिताला प्राधान्य देणे.

3. सहकार्य: उपासक, उपासिका आणि भिक्खुसंघ यांच्यात परस्परावलंबन निर्माण करणे.

4. साधेपणा: गरजेपुरत्या वस्तूंचे महत्त्व समजून घेणे.

5. कृतज्ञता: धम्माचे अध्ययन आणि मार्गदर्शन करणाऱ्या संघाला आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे.

कठीण दानाला बौद्ध परंपरेत विशेष स्थान आहे; मात्र सर्व प्रकारच्या दानांपेक्षा तेच प्रत्येक परिस्थितीत सर्वोच्च आहे, असा निरपवाद दावा धम्माचा नाही. त्याची विशिष्ट विनयपरंपरेतील महत्ता समजुन घेणे योग्य ठरेल. दानाचे मूल्य केवळ वस्तूच्या किमतीत नसते; ते देण्यामागील हेतू, सहकार्य आणि समाजहिताच्या भावनेत असते.

7. खीरदान आणि कोजागिरी : ऐतिहासिक दावे कसे मांडावेत?

अश्विन पौर्णिमेच्या निमित्ताने खीरदान, दूधदान किंवा अन्नदान करण्याची कल्पना लोकजागृतीच्या कार्यक्रमात मांडता येते. अन्नदान हे उपासकांच्या दानशीलतेचे एक साधे आणि अर्थपूर्ण उदाहरण आहे.

कोजागिरी पौर्णिमा, शरद पौर्णिमा आणि बौद्ध पवरणा पौर्णिमा यांचा दिवस काही वर्षांत एकाच दिवशी येऊ शकतो. पण समान तिथी असणे म्हणजे सर्व परंपरांचा उगम एकच आहे, असे सिद्ध होत नाही.

“अश्विन पौर्णिमेच्या निमित्ताने बौद्ध उपासकांनी अन्नदान, खीरदान, गरजू व्यक्तींना मदत आणि भिक्खुसंघाला आवश्यक वस्तूंचे दान अशा कृतींतून दानपारमितेची भावना जोपासावी. या आचरणाचा आधार बौद्ध धम्मातील दानशीलता आणि करुणा हा असावा.”

यामुळे बौद्ध परंपरेचे स्वतंत्र महत्त्व अधोरेखित होते.

8. अश्विन पौर्णिमेचे आधुनिक जीवनातील पाच धम्मसंदेश

1. आत्मपरीक्षण करा

वर्षभरातील आपल्या वर्तनाचा विचार करा. कुणाला दुखावले असेल, अन्याय केला असेल किंवा चूक झाली असेल, तर ती मान्य करून सुधारण्याचा प्रयत्न करा.

2. शील आणि प्रज्ञा जोपासा

पंचशीलाचे पालन करा. शक्य असल्यास उपोसथाच्या दिवशी अष्टशील धारण करा आणि ध्यान, मौनचिंतन किंवा धम्मवाचनासाठी वेळ द्या.

3. दानधर्म करा

भिक्खुसंघाला आवश्यक वस्तू अर्पण करा, गरजू व्यक्तींना अन्न द्या, विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक मदत करा आणि समाजहितासाठी योगदान द्या.

4. समाजहितासाठी कार्य करा

शिक्षण, आरोग्य, समान संधी आणि सामाजिक न्याय यांसाठी काम करा. धम्माचे तत्त्व दैनंदिन व्यवहारात उतरवा.

5. धम्माचे अध्ययन करा

विहारात जाऊन धम्मप्रवचन ऐका, पाली ग्रंथांचा अभ्यास करा आणि प्रश्न विचारून समज वाढवा. अंधानुकरणाऐवजी समज, अनुभव आणि विवेकाला महत्त्व द्या.

9. लोकजागृतीसाठी अश्विन पौर्णिमेचा संदेश

अश्विन पौर्णिमा आपल्याला केवळ एखाद्या ऐतिहासिक घटनेचे स्मरण करून देत नाही; ती आपल्या आचरणाचे परीक्षण करण्याची संधीही देते.

पवरणा आपल्याला चूक स्वीकारायला शिकवते. वर्षावास आपल्याला संयम आणि शिस्त शिकवतो. अभिधम्माचा अभ्यास मन समजून घेण्याची दिशा दाखवतो. कठीण चिवरदान सामूहिक सहकार्य आणि दानशीलतेचे महत्त्व स्पष्ट करते. धम्मप्रचाराचा आदर्श समाजाच्या हितासाठी ज्ञान आणि करुणा वापरण्याची प्रेरणा देतो.

आज आपल्याला अशा धम्माचरणाची गरज आहे, ज्यातून व्यक्तीचे मन अधिक निर्मळ होईल, समाज अधिक समतावादी बनेल आणि सार्वजनिक जीवनात विवेक, करुणा व जबाबदारी वाढेल. या अश्विन पौर्णिमेला आपण संकल्प करूया...

स्वतःच्या चुका ओळखून त्या सुधारू.

पंचशीलाचे पालन करू आणि शक्यतेनुसार उपोसथ आचरण करू.

धम्माचे अध्ययन करून विवेक व प्रज्ञा वाढवू.

भिक्खुसंघाला आणि गरजू व्यक्तींना यथाशक्ती दान करू.

जातिभेद, अंधश्रद्धा आणि अन्यायाविरुद्ध ज्ञानाच्या आधारे जनजागृती करू.

बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय या तत्त्वानुसार समाजाच्या कल्याणासाठी कार्य करू.

धम्माचा खरा सन्मान केवळ उत्सव साजरा करण्यात नाही, तर धम्मातील तत्त्वे आपल्या जीवनात उतरवण्यात आहे.

संदर्भ

1. विनयपिटक — महावग्ग, चौथा खंडक (Mahāvagga, Fourth Khandhaka)

2. धम्मपद अट्ठकथा — तिसरा खंड, पृष्ठ 224

विषय: संकिसा येथे बुद्धांचे अवतरण आणि तीन शिड्यांची परंपरागत कथा.

3. The Great Chronicles — The Seventh Rains Retreat (Abhidhamma)

विषय: तावतिंस देवलोकातील अभिधम्म उपदेश, संतुसित देवता आणि महापवरणेच्या दिवशी पृथ्वीवर परतण्याची परंपरा.

4. भारत सरकारचे संस्कृती मंत्रालय — International Abhidhamma Divas

विषय: अभिधम्म दिनाची परंपरा, संकिसा, अभिधम्माचे स्वरूप आणि आधुनिक स्मरणोत्सव.

सरकारी माहितीपत्रक 

5. The Buddhist Monastic Code — Chapter Seventeen: Kaṭhina

विषय: कठीण चिवरदान, संघाची प्रक्रिया, विनयातील नियम आणि संघातील सहकार्य.

कठीण विधीवरील सविस्तर स्पष्टीकरण

तथागत बुध्दांना त्रिवार वंदन, पचांग प्रणाम!

विश्वातील तमाम उपासिका आणि उपासकांना 'अश्विन पौर्णिमेच्या' मंगल कामना!

लेखक, अभिवादक, प्रसारक,

द्रौपदीपुत्र दीपक धाकु गायकवाड

संविधान साक्षरता अभियान

दक्ष मुंबईकर समिती DMS